Мабілізацыйныя планы Асобнага корпуса пагранічнай варты Расійскай імперыі і іх рэалізацыя ў пачатку Першай сусветнай вайны (1904–1914) - Лукашэвіч, Андрэй Міхайлавіч (Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя, 2024)
Раскрываюцца працэс падрыхтоўкі і змест мабілізацыйных планаў Асобнага корпуса пагранічнай варты Расійскай імперыі напярэдадні Першай сусветнай вайны. Вызначаюцца месца і роля корпуса ў складзе ўзброеных сіл дзяржавы. Аналізуецца механізм падрыхтоўкі мабілізацыйных планаў корпуса, выдзяляюцца яе этапы. Апісваецца змест мабілізацыйных планаў 2-й (Віленскай) і 3-й (Варшаўскай) пагранічных акруг, прасочваецца іх эвалюцыя на працягу 1910-х гг. Адзначаецца, што першапачатковыя планы корпуса прадугледжвалі пераважна пасіўныя (абарончыя) дзеянні (адыход ад граніцы ў глыб сваёй тэрыторыі з адначасовым разбурэннем мастоў, перапраў, чыгунак і іншых аб’ектаў). Змены, унесеныя ў гэтыя планы ў 1911–1913 гг., былі абумоўлены неабходнасцю ўліку ваенна-стратэгічных задумак саюзнікаў (Францыі) і сапернікаў (Германіі і Аўстра-Венгрыі). Робіцца выснова аб тым, што скарэкціраваныя да 1914 г. мабілізацыйныя планы корпуса прадугледжвалі ў выпадку аб’яўлення вайны актыўныя дзеянні падраздзяленняў пагранічнай варты на сумежнай тэрыторыі (вядзенне разведкі, зрыў мабілізацыі праціўніка, ажыццяўленне дыверсій і г. д.). У той жа час рэальны ход падзей паказаў, што дзеянні пагранічнікаў у першыя тыдні сусветнай вайны мелі гібрыдны характар і ў залежнасці ад тэатра ваенных дзеянняў змяшчалі элементы мабілізацыйнага планавання 1900-х і 1910-х гг.
Keywords: Расійская імперыя; Асобны корпус пагранічнай варты Расійскай імперыі; Першая сусветная вайна; Германская імперыя; Аўстра-Венгерская імперыя; мабілізацыйныя планы; пагранічныя брыгады