«Любоў да айчыны стварыла нашу дзяржаву»: І. Я. Забелін пра гістарычныя веды (на аснове архіўных матэрыялаў) - Какорына , Юлія Георгіеўна (Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя, 2025)
Выбітны расійскі гісторык І. Я. Забелін вядомы сваімі даследаваннямі па гісторыі дапятроўскай Русі і старажытнай Масквы, а таксама археалагічнымі раскопкамі ў Паўночным Прычарнамор’і. Сучаснікі вучонага супярэчліва ацэньвалі яго ідэі пра сутнасць гістарычнай навукі, хоць пераважала станоўчае меркаванне пра яго погляды. У савецкі час І. Я. Забелін лічыўся гісторыкам манархічнага толку, да яго навуковых прац часта ставіліся зняважліва. Для постсавецкага часу характэрны спробы аб’ектыўнага погляду на тэарэтычную спадчыну вучонага. Аналіз яго разважанняў пра сутнасць гістарычных ведаў уяўляецца асабліва актуальным у цяперашні час крызісаў і перамен, калі чалавецтва звяртаецца да мінулага ў пошуках адказаў на вострыя пытанні. У сувязі з гэтым вывучаецца рукапісная спадчына І. Я. Забеліна ў кантэксце развіцця гістарычнай думкі яго эпохі, упершыню ўводзяцца ў навуковае абарачэнне запісы гісторыка, якія захоўваюцца ў яго архіве, і параўноўваюцца з яго друкаванымі творамі праграмнага характару. Выяўляецца своеасаблівасць поглядаў даследчыка на гістарычныя веды. Ён звязвае гісторыю з маральнымі катэгорыямі, робіць заўвагі пра сутнасць дружыннага ладу, заснаванага на таварыстве, і лічыць гістарычны факт носьбітам ідэалу. І. Я. Забелін выступае супраць бяздумнага збірання фактаў і бачыць неабходнасць раскрываць заканамернасці гістарычнага працэсу. Гісторыя для яго – пошук свабоды. Даследчык разглядае гісторыю як навуку пра грамадства, а не пра подзвігі людзей або ўнікальныя падзеі. На яго думку, задача гістарычных ведаў заключаецца ў фарміраванні асобы ў грамадстве, а задача дзяржавы як гістарычнага феномена – у служэнні некаторай асобе, народу, з чым і звязана ўзвышэнне Масквы як цэнтра рускіх зямель. Прычынай стварэння рускай дзяржавы І. Я. Забелін лічыць любоў да айчыны.
Keywords: тэорыя гісторыі; гістарычныя веды; гісторыя Расіі XIX ст.; крыніцазнаўства; I. Я. Забелін