Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя
Аўтары, якія публікуюцца ў гэтым часопісе, пагаджаюцца з наступным: 1. Аўтары захоўваюць за сабой аўтарскія правы на работу і перадаюць часопісу права першай публікацыі работы на ўмовах ліцэнзіі Creative Commons Attribution-NonCommercial. 4.0 International (CC BY-NC 4.0). 2. Аўтары захоўваюць права заключаць асобныя кантрактныя дамоўленасці, звязаныя з неэксклюзіўным распаўсюджаннем версіі работы ў апублікаваным тут выглядзе (напрыклад, размяшчэнне яе ў інстытуцкім сховішчы, публікацыя ў кнізе) са спасылкай на яе арыгінальную публікацыю ў гэтым часопісе. 3. Аўтары маюць права размяшчаць сваю работу ў інтэрнэце (напрыклад, у інстытуцкім сховішчы або на персанальным сайце) да і ў час працэсу разгляду яе гэтым часопісам, паколькі гэта можа прывесці да прадуктыўнага абмеркавання і большай колькасці спасылак на дадзеную работу. (Гл. The Effect of Open Access).
Евангельска-баптысцкі рух у Беларусі ў гістарычных даследаваннях: да пытання тэрміналагічнага дыскурсу
Сістэматызаваны існуючыя падыходы да намінацыі евангельска-баптысцкага руху ў гістарычных даследаваннях, і абгрунтаваны выбар тэрміна, які найбольш рэлевантна адлюстроўвае генезіс, эвалюцыю і канфесійную ідэнтычнасць руху ў кантэксце рэлігійнай гісторыі Беларусі. Выяўлена, што асаблівасцю намінацыі пратэстанцкіх плыней з’яўляецца множнасць падыходаў. Устаноўлена, што ў навуковым і грамадска-палітычным дыскурсе да евангельска-баптысцкага руху прымяняюцца тэрміны «секта», «позні пратэстантызм», «неапратэстантызм» і «новыя рэлігійныя рухі». Зроблена выснова аб тым, што для гістарычных даследаванняў, у рамках якіх вывучаюцца генезіс, эвалюцыя і інстытуцыйнае афармленне евангельска-баптысцкага руху ў Беларусі ў XIX–XXI стст., найбольш рэлевантным з’яўляецца тэрмін «позні пратэстантызм», які фіксуе месца евангельска-баптысцкага руху ў гістарычным развіцці пратэстантызму, азначае храналагічныя рамкі яго ўзнікнення (XVII–XIX стст.), не мае ацэначнай канатацыі і дазваляе размежаваць евангельска-баптысцкі рух, неапратэстантызм і новыя рэлігійныя рухі канца XX ст. Дадзены тэрмін забяспечвае навуковую аб’ектыўнасць і ўлічвае дынаміку інстытуцыйнага развіцця евангельска-баптысцкага руху ад сектанцкай формы да дэнамінацыі.
Copyright (c) 2026 Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Менькоўскі В. І., Жарабцоў І. Л., Касяк М. А. Палітыка памяці новых незалежных дзяржаў Цэнтральнай Азіі (1991–2020-я гады)
Таласкі курултай 1269 г. і распад iмперыі Чынгісхана
Разгледжаны гістарычны Таласкі курултай 1269 г., які паклаў пачатак распаду вялізнай імперыі Чынгісхана. Гэта знамянальная падзея адбылася вясной у Таласкай даліне на тэрыторыі сучаснага Кыргызстана. Рака Талас і мясцовасць Талас са старажытных часоў мелі сакральнае значэнне і невыпадкова былі выбраны ханам Хайду ў мэтах правядзення лёсавызначальнага для імперыі Чынгісхана і Чынгісідаў курултая. На гэтым курултаі было заключана пагадненне, згодна з якім кожны з Чынгісідаў аб’яўляўся кіраўніком самастойнай дзяржавы. Таласкі курултай быў апошнім усемангольскім курултаем. Пасля яго ў незалежных дзяржавах, уключаючы Хайду, былі праведзены грашовыя, падатковыя і палітычныя рэформы, якія захавалі вельмі шмат з таго, што было закладзена ў Ясе Чынгісхана.
«Найвышэйшы пляц» ці «гарадскі бульвар»? Статыстыка, памяць і асабістыя рахункі ў канфлікце вакол публічнай прасторы Полацка (1830-я гг. – 1908 г.)
На аснове прымянення мікрагістарычнага падыходу і аналізу архіўных матэрыялаў даследуецца шматгадовая барацьба (1830-я гг. – 1908 г.) паміж Полацкім кадэцкім корпусам і гарадскім грамадствам за кантроль над цэнтральнай плошчай. Паказваецца, як у гэтым прыватным казусе пераламіліся ключавыя супярэчнасці імперскай Расіі мяжы XIX–XX стст. Рэканструююцца 5 фаз супрацьстаяння – ад лакальных сутыкненняў да разгляду ў вышэйшых органах улады (Сенат, Дзяржаўная рада), што адлюстроўвае эвалюцыю кіраўніцкіх механізмаў ад манаршага дыктату да бюракратычнага арбітражу. Адмысловая ўвага надаецца двум аспектам, якія вызначылі вастрыню канфлікту: 1) яго глыбокай персаналізацыі праз постаці дырэктара корпуса генерала А. П. Тыртава і гарадскога галавы М. В. Літвінава, чые асабістыя матывы і кар’ерныя траекторыі сталі каталізатарам эскалацыі канфлікту; 2) дыскурсіўнай барацьбе (пагрозы маральнага разлажэння, санітарнай небяспекі, апаганьвання сімвала воінскай славы, дэмаграфічнага захопу і вобраз абложанай крэпасці, якія канструяваліся корпусам, супрацьпастаўляліся прававым і гаспадарчым аргументам гарадскога самакіравання). Робіцца выснова аб тым, што спрэчка пра пляц была не проста маёмасным канфліктам, а сутыкненнем прынцыпова розных мадэляў публічнай прасторы – закрытай ваенна-дысцыплінарнай і адкрытай агульнагарадской.
Візіт Патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі Аляксія I у Фанар у 1960 г.: пазіцыя Канcтанцінопальскага патрыярхату
Рэканструявана ўспрыманне першага ў гісторыі візіту Патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі Аляксія I (Сіманскага) у Фанар (23–26 снежня 1960 г.) Канстанцінопальскім патрыярхатам і турэцкай грамадскасцю. На аснове супастаўлення руска-, англа- і турэцкамоўных публікацый, а таксама архіўных матэрыялаў паказана, якія чаканні і асцярогі меў Канстанцінопальскі патрыярхат у дачыненні да Маскоўскага патрыярхату ў канцы 1950-х – пачатку 1960-х гг., якія тэмы паднімаліся на сустрэчы Аляксія I з Афінагорам I (руская дыяспара ў ЗША, кананічныя юрысдыкцыі, дыялог з іншаслаўнымі, манаства на г. Афон) і як у турэцкім медыядыскурсе, які фарміраваўся ў цені кіпрскага крызісу і ўнутрыпалітычных змен 1960 г., тлумачыўся гэты царкоўны кантакт. Выяўлена розніца ў інтэрпрэтацыях гэтай сустрэчы бакамі: для СССР візіт стаў поспехам царкоўнай дыпламатыі, для Канстанцінопальскага патрыярхату – асцярожнай спробай вывесці міжправаслаўны дыялог з рэжыму ўзаемных падазрэнняў, не аддаючы сваёй каардынацыйнай ролі.
Наменклатура дыпламатычных агентаў як крыніца па гісторыі англiйскага дыпламатычнага корпусу Генрыха VII
Прадстаўлены вынікі аналізу выкарыстання дыпламатычнай наменклатуры ў перыяд праўлення Генрыха VII. Вылучаны 12 тэрмінаў для пазначэння англійскіх амбасадараў, пры гэтым адзначаны пяць тэрмінаў, якія выкарыстоўваліся найболей часта. Адзначаецца, што дыпламатычная наменклатура была ўпарадкавана слаба, тэрміналогія не адлюстроўвала функцыянальныя абавязкі асоб, якія накіроўваліся ў місіі. Выключэннем з’яўляліся місіі па атрыманні грашовых выплат па дагаворы з Францыяй. Працэс уніфікацыі дыпламатычнай наменклатуры знайшоў адлюстраванне ў выкарыстанні ўстойлівых формул у тэкстах пасольскіх даверанасцей. На падставе аналізу дыпламатычнай наменклатуры зроблена выснова аб тым, што на мяжы XV–XVI стст. іерархія паслоў не сфарміравалася.
Copyright (c) 2022 Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя
Уплыў Турцыі на палітыку нейтралітэту і знешнюю палітыку Туркменістана (1995–2016)
Прасочваецца стаўленне Турцыі да палітыкі нейтралітэту Туркменістана ў перыяд з 1995 па 2016 г. На аснове вывучэння геапалітычнай сітуацыі ў рэгіёне Цэнтральнай Азіі ў постсавецкі перыяд выяўляюцца наступныя прычыны прыняцця Туркменістанам нейтральнага статусу: пагаршэнне сітуацыі ў рэгіёне, імкненне вялікіх дзяржаў і рэгіянальных лідараў умацаваць свае пазіцыі ў Цэнтральнай Азіі, у тым ліку ў энергетычным сектары, імкненне Турцыі ў постсавецкі перыяд развіваць палітычныя, энергетычныя, гуманітарныя кантакты, жаданне рэжыму С. Ніязава абмежаваць уплыў іншых дзяржаў на ўнутраную і знешнюю палітыку краіны. Адзначаецца ўздзеянне статусу нейтралітэту на рэалізацыю знешняй палітыкі Туркменістана, аналізуецца стаўленне да гэтага працэсу з боку Турцыі. У развіцці палітыкі нейтралітэту Туркменістана ўмоўна вылучаюцца два этапы: 1995–2006 гг., калі гэта палітыка межавала з ізаляцыянізмам і сур’ёзна стрымлівала кантакты Турцыі з Туркменістанам; 2007–2016 гг., калі назіралася пашырэнне супрацоўніцтва Туркменістана з Турцыяй, у тым ліку ў сферы бяспекі. У 2007–2016 гг. Турцыя імкнулася пашырыць свой геапалітычны ўплыў у дачыненні да Туркменістана, падтрымліваючы нейтралітэт краіны, што прывяло да фарміравання цеснага палітычнага і эканамічнага дыялогу Анкары і Ашхабада.
Copyright (c) 2020 Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя
Гісторыка-філасофскае асэнсаванне сутнасці і ролі этнічных стэрэатыпаў у сучасным свеце
Прадстаўлена гісторыка-філасофскае асэнсаванне этнічнага стэрэатыпу ў сучасным глабальным свеце. Актуальнасць даследавання прадыктавана, з аднаго боку, узрастаючым узроўнем трывожнасці і агрэсіўнасці ў віртуальнай і рэальнай прасторы, эскалацыяй этнакультурнай напружанасці, этнафобіі, а таксама этнічнай стэрэатыпізацыяй у грамадстве, з другога боку, дэфіцытам комплексных і сістэмных даследаванняў праблемы этнічных стэрэатыпаў ва ўмовах сучасных калізій. Прапануецца прадметны гісторыка-філасофскі аналіз прыроды этнічных стэрэатыпаў, які раскрывае не толькі структурныя кампаненты і асаблівасці этнічнага стэрэатыпнага мыслення, але і значэнне этнічных стэрэатыпаў у дыягностыцы перспектыў этнакультурнага ўзаемадзеяння. Дыферэнцыруюцца аўтэнтычныя і штучна міфалагізаваныя этнічныя стэрэатыпы. Раскрываецца асаблівая роля этнічнага стэрэатыпу ў якасці інструмента як для эскалацыі напружання, так і для збліжэння этнакультурных супольнасцей. Аналізуюцца два карэлюючых узроўня стэрэатыпнага ўспрымання – кагнітыўны і эмацыйна-каштоўнасны. Яны аказваюць непасрэдны ўплыў на пазітыўную ці негатыўную канатацыю ў этнічнай стэрэатыпізацыі. Абгрунтоўваецца ўзаемасувязь паміж рознымі скажонымі варыянтамі этнічнага самавыяўлення ў гіперпазітыўнай і літатызаванай форме і этнічнымі стэрэатыпамі, якая праяўляецца ў этнакультурнай дэвіяцыі: этнафобіі, пачуцці калектыўнай віны, этнафаварытызме, этнафанатызме i г. д. Падкрэсліваецца, што ва ўмовах адкрытых глабальных межаў прыпісаная катэгарызацыя носіць умоўны характар і таму гетэрастэрэатыпы заўсёды будуць выступаць як разумовы канструкт. Акцэнтуецца практычнае значэнне атрыманых высноў аб важнасці своечасовага выяўлення трансфармацыі этнічных стэрэатыпаў, якія з’яўляюцца своеасаблівым індыкатарам этнакультурнай напружанасці і ўплываюць на перспектыву этнакультурнага ўзаемадзеяння ў сучасным поліэтнічным свеце.
Вывучэнне крэдытна-фінансавай сістэмы Расійскай імперыі (1861–1914) у дарэвалюцыйнай гістарыяграфіі: універсітэцкія школы Украіны
Разглядаюцца ўкраінскія ўніверсітэцкія школы, якія распрацоўвалі пытанні крэдыту і фінансаў Расійскай імперыі другой паловы XIX – пачатку XX ст. у дарэвалюцыйны перыяд. Мэтай артыкула з’яўляецца вызначэнне асноўных навуковых дасягненняў кіеўскай, харкаўскай і адэскай школ фінансавага права ў вывучэнні крэдытна-фінансавай сістэмы Расійскай імперыі (1861–1914) шляхам устанаўлення асаблівасцей дарэвалюцыйнай украінскай гістарыяграфіі, выяўлення характэрных рыс і прадстаўнікоў кожнай з названых навуковых школ. Актуальнасць даследавання заключаецца ў аналізе навуковай спадчыны найбольш прагрэсіўных школ фінансавага права, прадстаўнікі якіх не толькі ўдзельнічалі ў заканатворчай дзейнасці (падрыхтоўка праектаў заканадаўчых актаў па рэалізацыі выкупной аперацыі, правядзенні фінансавай рэформы 1895–1897 гг., а таксама законапраектаў у сферы дробнага крэдыту), уваходзілі ў склад калегіяльных органаў кіравання найбуйнейшых банкаў, але і вылучалі арыгінальныя ідэі як практычнага, так і тэарэтычнага характару. Многія прапановы ўкраінскіх эканамістаў леглі ў аснову новых кірункаў эканамічнай думкі (М. І. Туган-Бараноўскі з’яўляецца заснавальнікам інстытуцыяналізму). Іх спадчыну можна скарыстоўваць пры вырашэнні сучасных стратэгічных задач дзяржавы. Навізна даследавання абумоўліваецца тым, што ўпершыню сістэматызаваны ідэі ўкраінскіх эканамічных школ адносна крэдыту і фінансаў Расійскай імперыі другой паловы XIX – пачатку XX ст. Вызначаны характэрныя рысы кіеўскай (выдатныя прадстаўнікі, прагрэсіўныя погляды, уклад у развіццё інстытуцыяналізму), харкаўскай (папулярызацыя ідэй крэдытнай кааперацыі, правядзенне навуковых семінараў па актуальных эканамічных пытаннях) і адэскай (крытыка банкаў, іх класіфікацыя) навуковых школ. Адзначаны найбольш распаўсюджаныя тэмы для даследавання, пералічаны вядомыя прадстаўнікі.
Агляд падыходаў да вывучэння мадэлі ўлада – уласнасць у Савецкай Расіі сталінскага перыяду
Прыводзіцца агляд падыходаў да вывучэння мадэлі ўлада – уласнасць у Савецкай Расіі ў канцы 1920-х – пачатку 1950‑х гг. Прадстаўлены высновы айчынных і замежных, пераважна еўрапейскіх, даследаванняў у сферы эканомікі ў савецкі і постсавецкі перыяды. Разглядаюцца асноўныя інстытуты расійскай уладна-ўласніцкай сістэмы, суб’екты ўласніцкіх правоў, прынцып падзеленага права ўласнасці і інш. Прапанаваныя падыходы ставяць перад гістарычнай навукай новыя задачы па вывучэнні расійскай эканомікі ва ўнікальны сталінскі перыяд.
Сведчанні пра неапазнаныя «аэрапланы» ў Віцебскай губерні ў 1914–1915 гг.: погляд праз прызму эпохі
Разглядаецца антыаэрапланавая кампанія 1914–1915 гг., звязаная з супрацьдзеяннем чуткам пра з’яўленне за лініяй фронту аэрапланаў і дырыжабляў непрыяцеля, якiя хутка распаўсюдзілiся па губернях. Аналізуюцца дакументы і матэрыялы з фондаў Нацыянальнага гiстарычнага архiва Беларусi, Дзяржаўнага архiва Расiйскай Федэрацыi i Дзяржаўнага архiва Пскоўскай вобласцi, звязаныя з праверкай паведамленняў аб аэрапланах у Віцебскай губерні. Адзначаецца, што масавае з’яўленне чутак пра аэрапланы прайшло ў Віцебскай губерні некалькі этапаў: спачатку відавочцы апісвалі іх толькі як «бясформенную лятучую масу», а пазней звесткі сталі больш канкрэтнымі, правяраліся нават паведамленні пра спуск апаратаў на тэрыторыю губерні. Усё гэта прывяло да сур’ёзнай праблемы: праз паніку павялiчылася колькасць абстрэлаў расійскіх аэрапланаў прымхлiвымi салдатамі, што магло наўпрост адбіцца на ходзе ваенных дзеянняў, у прыватнасці, на забеспячэнні перадавой сучаснай зброяй і апошнімі разведданымі. Заўважны ўплыў аказвалі гэтыя падзеі і на тыл, што вылілася перш за ўсё ў пашырэнні насельніцтвам чутак, накіраваных супраць багатых землеўладальнікаў, і рост сацыяльнай напружанасці. Паказана, што мясцовая антыаэрапланавая кампанія мела прыбалтыйскі і пскоўскі «налёт». Зроблена выснова, што ў большасці паведамленняў з Віцебскай губерні і яе памежжа прыводзяцца не назіранні за рэальнай баявой або разведвальнай авіяцыяй праціўніка, а няправільная інтэрпрэтацыя відавочцамі пэўных прыродных ці астранамічных аб’ектаў і з’яў або сведчанні пра рух расійскіх аэрапланаў. Гэта абумоўлена ўплывам фабiчных вобразаў новай тэхнікі, узмоцненых у вачах мясцовага насельніцтва ваеннай істэрыяй і мілітарысцкім псіхозам.
Масавыя крыніцы па асабовым складзе праваслаўнага і рымска-каталіцкага духавенства канца XVIII – пачатку ХХ ст.
У архіўных фондах праваслаўных і рымска-каталіцкіх кансісторый Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі захоўваюцца маладаследаваныя масавыя крыніцы – кліравыя ведамасці і фармулярныя спісы духавенства. Яны дазваляюць ажыццяўляць шырокае кола даследаванняў па гісторыі канфесій у Беларусі і сумежных краінах, штодзённасці народаў, па генеалогіі і іншых праблемах. Аднак увядзенне ў навуковы ўжытак такiх крынiц выклікае складанасці, пераважна звязаныя з узроўнем захаванасці дакументаў і аб’ёмам інфармацыі ў іх. Аўтар артыкула шляхам параўнальнага аналізу фармуляраў і зместу дакументаў вызначае падыходы да стварэння масавых крыніц па асабовым складзе духавенства ў справаводстве абедзвюх канфесій і кола асноўных і дадатковых звестак у іх, што спрыяе пашырэнню базы і дыверсіфікацыі навуковых даследаванняў.
фармулярныя спісы рымска-каталіцкага духавенства
«Савецкія навукоўцы былі на сваім пасту»: вывучэнне і выкладанне археалогіі і гісторыі першабытнага грамадства ў БДУ ў ваенныя і першыя пасляваенныя гады
Даследуюцца малавядомыя старонкі гісторыі беларускай навукі і адукацыі, а іменна выкладанне дысцыплін археалагічнага профілю ў БДУ ў 1940‑я – пачатку 1950‑х гг. Адзначаецца, што ў гэты час на гістарычным факультэце БДУ чыталіся два базавыя курсы, па археалогіі і гісторыі першабытнага грамадства. Заняткі вялі штатныя супрацоўнікі БДУ, а таксама маскоўскія навукоўцы і супрацоўнікі Інстытута гісторыі АН БССР. Навуковая дзейнасць у галіне археалогіі і сумежных дысцыплін стрымлівалася кадравымі і матэрыяльна-тэхнічнымі праблемамі. Універсітэцкія інтэлектуалы правялі вялікую працу па аднаўленні гісторыка-археалагічнага музея БДУ, аднак у сувязі з адсутнасцю выставачных плошчаў абноўленая экспазіцыя так і не была адкрыта.
Copyright (c) 2021 Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя
«У гэтае пытанне ўнесена занадта шмат ідэалагічнай жорсткасці»: перапіска У. М. Андрэева і М. Фінлі
Аналізуюцца лісты гісторыкаў М. Фінлі і У. М. Андрэева. Іх перапіска паказвае, што савецкі навуковец быў не толькі сітуацыйным фінлеанцам, але і свядома прытрымліваўся прынцыпаў працы М. Фінлі з крыніцамі. Погляды англійскага вучонага значна паўплывалі на У. М. Андрэева – ён стаў яго паслядоўнікам і працаваў па-за межамі навуковых школ савецкага антыказнаўства. Перапіска з М. Фінлі паказвае высокую ступень уключанасці У. М. Андрэева ў актуальны парадак сусветнай навукі аб Антычнасці ў канцы 1950-х – першай палове 1960-х гг., аднак закрытасць савецкай навуковай супольнасці, адсутнасць паўнавартасных міжнародных зносін не спрыялі ўспрыманню ідэй савецкага вучонага заходнімі калегамі. У. М. Андрэеў быў для М. Фінлі толькі адным з яго шматлікіх паслядоўнікаў па ўсім свеце. Адсутнасць асабістага кантакту не дазволіла змяніць гэтае становішча. Сам факт таго, што ў пытаннях метадалогіі савецкі вучоны прытрымліваўся парад буржуазнага вучонага, сведчыў аб тым, што з канца 1950-х гг. савецкую гістарыяграфію старажытнасці ужо немагчыма ўспрымаць як адзіны струмень, і аб тым, што з гэтага часу савецкі гістарычны наратыў эпохі адлігі перастаў быць уніфікаваным.
Канцэпцыя макрагісторыі Ю. Н. Харары: вытокі папулярнасці і акадэмічны статус
Беспрэцэдэнтна высокі ўзровень папулярнасці асобы Ю. Н. Харары, прафесара гістарычнага факультэта Яўрэйскага ўніверсітэта ў Іерусаліме, а таксама асноўных кніг яго вядомай трылогіі актуалізуе праблему інтэрпрэтацыі і тлумачэння так званага феномена харарыманіі, які стаў прыкметнай падзеяй у акадэмічнай супольнасці. Мэтай артыкула з’яўляецца гісторыка-філасофская рэканструкцыя творчай эвалюцыі Ю. Н. Харары з акцэнтам на выяўленні сэнсавызначальнага статусу яго канцэпцыі макрагісторыі. Абгрунтоўваецца ўнутраная супярэчлівасць гэтай канцэпцыі, якая ў значнай меры абумовіла дваісты характар яе ўспрымання ў масмедыя і прафесійна-акадэмічных дыскусіях. Пазначаная мэта артыкула дасягаецца праз рашэнне наступных базавых задач: экспліцыраваць найважнейшыя этапы прафесійнай сацыялізацыі Ю. Н. Харары, патлумачыць прычыны, якія абумовілі яго пераход ад праблем медыявістыкі да праблем макрагісторыі, вычленіць тэматычныя прыярытэты макрагістарычнай канцэпцыі Ю. Н. Харары, сярод якіх асаблівая ўвага надаецца трансфармацыі homo sapiens у homo deus, характарызаваць асветніцкую ролю канцэпцыі макрагісторыі Ю. Н. Харары, асабліва тую яе частку, якая звязана з папулярызацыяй сучаснай навукі і яе футуралагічнага патэнцыялу, правесці кантэкстуальны аналіз ідэі Ю. Н. Харары аб новай гуманістычнай рэвалюцыі, у працэсе якой класічныя ўяўленні аб гуманізме і лібералізме павінны саступіць месца тэхнагуманізму і рэлігіі даных. Навізна артыкула заключаецца ў тым, што ён уяўляе сабой адну з першых спроб рэалізаваць не толькі гістарычную, але і філасофска-канцэптуальную рэканструкцыю асноўных ідэй Ю. Н. Харары, выкладзеных у яго вядомай трылогіі. Пры гэтым упершыню асноўная ўвага надаецца аналізу канцэпцыі макрагісторыі ізраільскага прафесара. Гэта дазваляе дыстанцыравацца ад большасці публікацый пра вучонага, выкананых у жанры кароткіх рэцэнзій і асабліва апісальных літаратурных аглядаў. Новым аспектам пры разглядзе творчай эвалюцыі ізраільскага гісторыка з’яўляецца таксама прапанаваная інтэрпрэтацыя прычын і вытокаў значнай папулярнасці яго ідэй і асноўных публікацый. Адзначаецца, што глыбокае разуменне Ю. Н. Харары спецыфікі масавай свядомасці і асаблівасцей успрымання яго носьбітамі навукова-папулярных тэкстаў шмат у чым тлумачыць эмацыйную вобразнасць мовы, жанравую своеасаблівасць і літаратурную стылістыку асноўных кніг і публічных выступленняў прафесара.
гуманістычная рэвалюцыя і эпоха постчалавека
Элементы мілітарызацыі ў носьбітаў атбасарскай і батайскай культур Паўночнага Казахстана
Паказваецца, што пасля даместыкацыі каня ў пачатку эпохі палеаметалу ў сацыяльнай арганізацыі грамадства адбыліся значныя змены ў галіне матэрыяльнай і духоўнай культуры. З’явіліся новыя віды прылад працы, якія маглі выкарыстоўвацца ў якасці зброі. Наканечнікі коп’яў, стрэл, дроцікаў, нажы, гарпуны, молаты, боласы і іншыя артэфакты, знойдзеныя на тэрыторыі больш чым 200 помнікаў Паўночнага Казахстана, якія адносяцца да атбасарскай (7–3-е тыс. да н. э.) і батайскай (4–3-е тыс. да н. э.) культур, даюць магчымасць даследаваць формы ранняй мілітарызацыі старажытных грамадстваў. Адзначаецца, што некаторыя прылады працы маглі быць універсальнымі і выкарыстоўвацца як у гаспадарцы, так і ў ваенных сутыкненнях. Пасля даместыкацыі каня свет палеаметалу ўступіў у паласу войнаў новага пакалення, накіраваных на знішчэнне саперніка конніцай. У гэтым заключаецца прынцыповая змена характару ўзброеных канфліктаў у старажытнасці. Робіцца выснова аб тым, што калі для паляўнічых-збіральнікаў, якімі былі носьбіты атбасарскай культуры, варожыя канфлікты з’яўляліся лакальнымі, то для батайцаў яны выйшлі ўжо на міжрэгіянальны ўзровень.
Аналіз старадаўняй традыцыі аб пакараннях у Спарце
Разглядаецца сістэма пакаранняў, што прымянялася ў Спарце за адмову ад жаніцьбы і за баязлівасць, праяўленую ў баі. Аналізуецца пералік пакаранняў, прадстаўлены старажытнымі аўтарамі, у прыватнасці Ксенафонтам і Плутархам. Адзначаецца, што тых, хто правініўся, пазбаўлялі статусу паўнапраўнага грамадзяніна. Пазасудовыя пакаранні мелі ў асноўным відовішчны характар і праходзілі ў грамадскіх месцах. У павучальных мэтах асаблівая роля ў ганьбаванні парушальнікаў адводзілася моладзі. Адзначаецца, што нешматлікія сведчанні не даюць магчымасці выявіць, ці прымяняліся пакаранні за адмову ад жаніцьбы і за баязлівасць і як канкрэтна яны афармляліся. Зроблена выснова аб тым, што карціна, намаляваная старажытнымі аўтарамі, не ў поўнай меры адпавядае рэчаіснасці і з’яўляецца вынікам спартанскай прапаганды. Пісьменнікі-лаканафілы, такія як Ксенафонт і Крытый, выкарыстоўвалі гэты матэрыял дзеля стварэння ідэальнага вобраза Спарты.
Погляды Вандаліна Шукевіча на сацыяльную ролю археалагічнай навукі
У артыкуле прапануецца рэканструкцыя поглядаў В. Шукевіча на праблему вызначэння месца археалогіі ў жыцці грамадства. Навуковец не пакінуў сістэматызаванага тлумачэння сваёй пазіцыі, аднак аналіз навуковай, публіцыстычнай і эпісталярнай спадчыны дазваляе аднавіць асноўныя палажэнні яго канцэпцыі. Усведамляючы каштоўнасць старажытнасцяў, славуты археолаг дбаў аб прыцягненні ўвагі суйчыннікаў да мясцовых помнікаў даўніны. На працягу ўсяго свайго навуковага жыцця ён разважаў, якія канкрэтныя праблемы павінны вырашаць археолагі і аматары мінуўшчыны. Да ліку першачарговых спраў В. Шукевіч аднёс інвентарызацыю археалагічных помнікаў. Ён заклікаў грамадскасць забяспечваць належную ахову археалагічнай спадчыны. Даследчык разумеў важнасць задачы па стварэнні агульнанароднага музею, пры гэтым абгрунтоўваў выкарыстанне навуковых падыходаў да камплектавання археалагічных фондаў. Не забываў ён аб неабходнасці папулярызацыі ведаў аб мінулым, прапаноўваўваючы і рэалізуючы розныя формы працы ў гэтым кірунку. В. Шукевіч успрымаў археалагічныя аб’екты ў якасці істотных чыннікаў станаўлення нацыянальнай самасвядомасці і заклікаў адмыслоўцаў да актыўнага ўдзелу ў грамадскім жыцці.
Ад Антычнасці да Парыжскай камуны: С. А. Ляскоўскі ў Беларускім дзяржаўным універсітэце
Апісваецца навуковая і выкладчыцкая дзейнасць С. А. Ляскоўскага – прадстаўніка пакалення выпускнікоў Маскоўскага ўніверсітэта пачатку ХХ ст., чыё станаўленне прыйшлося на гады вайны і рэвалюцыі. З’яўляючыся вучнем Р. Ю. Віпера, С. А. Ляскоўскі спецыялізаваўся на антычнай і раннесярэднявечнай гісторыі. У першыя гады савецкай улады ён выкладаў у правінцыяльных расійскіх вузах, у 1924–1927 гг. – у БДУ. Праца С. А. Ляскоўскага ў БДУ стала для яго своеасаблівым водападзелам: прыйшлося перапрафілявацца са старажытнай і сярэднявечнай гісторыі на гісторыю Новага і Найноўшага часу як у выкладанні, так і ў навуковых інтарэсах. Замацавацца ў БДУ яму не ўдалося. Выкладаемыя ім курсы значна арганічней глядзеліся ў нагрузцы новых выкладчыцкіх кадраў, якія часта не мелі ўніверсітэцкай адукацыі, але маглі пахваліцца «правільным» паходжаннем і рэвалюцыйным бэкграўндам. Вярнуцца да паўнавартаснай навуковай працы ў галіне сваёй спецыялізацыі пасля звальнення з БДУ С. А. Ляскоўскі не змог. У 1930-я гг. ён выдаў толькі некалькі артыкулаў па гісторыі Антычнасці і паступова пераключыўся на агляды замежнай і савецкай літаратуры па гісторыі антычнага свету, а пасля заняўся бібліяграфічнай працай.
Сярэдняя плыня Дзясны на рубяжы 1-га тысячагоддзя да нашай эры – 1-га тысячагоддзя нашай эры: погляд археазаолага
Абагульнены рэгіянальныя звесткі аб фаўне помнікаў почапскай культуры (Варабейня-2, Кудзеярка, Почап, Курава-7). Устаноўлена, што сярод жывёл дамінуюць буйная рагатая жывёла i свіння. На гарадзішчы Кудзеярка анамальна пераважае авечка. Параўнанне з папярэдняй юхноўскай культурай дэманструе рэзкае адрозненне структуры статка і значэння палявання. Гэта абумоўлена зменай насельніцтва і ландшафту, хоць у культуры прасочваюцца юхноўскія рэлікты. Для кіеўскай культуры, якая змяніла почапскую, вывучаны астэалагічны матэрыял з поўначы арэала (Хатылёва-2, Наваямскае-3а). Зроблена выснова аб тым, што ў статку дамінуюць буйная рагатая жывёла і свіння, дробнай рагатай жывёлы прыкметна менш. Носьбіты почапскіх і кіеўскіх традыцый, у адрозненне ад прадстаўнікоў юхноўскай культуры, практычна не ўжывалі ў ежу мяса каня, выкарыстоўваючы яго як верхавую і цяглавую жывёлу. Па даных археазаалогіі, юхноўская культура не дэманструе сувязі з почапскай і кіеўскай культурамі.
Харчовае забеспячэнне на неакупіраванай тэрыторыі Беларусі ў гады Першай сусветнай вайны
Разглядаецца праблема арганізацыі харчовага забеспячэння цывільнага насельніцтва неакупіраваных беларускіх губерняў у гады Першай сусветнай вайны. Адзначана, што ў 1914 г. для яе вырашэння выкарыстоўваўся традыцыйны метад рэгулявання цэн праз выданне такс. Пачынаючы з 1915 г. для прадухілення дэфіцыту тавараў і спекулятыўнага гандлю ў структуры органаў мясцовага самакіравання сталі стварацца харчовыя камітэты і камісіі, якім былі даручаны арганізацыя закупак і размеркаванне харчавання, утрыманне харчовых складоў і распрацоўка такс. Для фінансавага забеспячэння іх дзейнасці выкарыстоўваліся сродкі з мясцовых бюджэтаў і крэдыты, атрыманыя ў банках пад гарантыі казны ці ад урадавых устаноў. Паказана, што мясцовыя органы ўлады не маглі эфектыўна вырашыць праблему забеспячэння грамадзянскага насельніцтва харчаваннем з-за адсутнасці адзінай канцэпцыі харчовай палітыкі на дзяржаўным узроўні. У найбольшай ступені гэта выявілася ў арганізацыі паставак харчавання з цэнтральных рэгіёнаў Расійскай імперыі ў прыфрантавыя губерні. Адзначаецца, што Міністэрства земляробства Расійскай імперыі пры вызначэнні раёнаў паставак не ўзгадняла план перавозак з Ваенным міністэрствам Расійскай імперыі, якое кантралявала чыгункі. Ведамства таксама сутыкалася з супрацьдзеяннем з боку Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі. Гэта прыводзіла да дэфіцыту харчовых тавараў, спекуляцый і росту цэн. Зроблена выснова аб тым, што ў канцы 1916 – пачатку 1917 г. у беларускіх губернях, не акупіраваных нямецкімі войскамі, востры харчовы крызіс стаў адным з асноўных фактараў дэстабілізацыі ўнутранай сітуацыі, што прывяло да Лютаўскай рэвалюцыі і змены дзяржаўнага ладу.
«Хай захоўвае Вас Гасподзь і дасць шмат сіл для навуковай працы»: А. В. Флароўскі і беларуская віленская славістыка другой паловы 1930-х гг.
Паказваецца, што к сярэдзіне 1930-х гг. дзякуючы намаганням расійскіх вучоных-эмігрантаў Прага стала буйным цэнтрам вывучэння славянскай гісторыі, у прыватнасці гісторыі культурных сувязей Чэхіі з іншымі буйнымі цэнтрамі славянскай культуры на Усходзе. Адзначаецца, што гісторык А. В. Флароўскі ў сярэдзіне – другой палове 1930-х гг. працаваў над шэрагам даследаванняў па гісторыі славянскай культуры. У значнай ступені яго намаганні былі накіраваны на рэканструкцыю біяграфіі беларускага асветніка Ф. Скарыны. У Архіве РАН захоўваюцца матэрыялы, якія дазваляюць рэканструяваць ход даследаванняў А. В. Флароўскага па вывучэнні гісторыі культурных кантактаў некалькіх цэнтраў славянскай культуры – Вільні, Прагі, Масквы. Гэта лісты, адрасаваныя яму беларускімі славістамі А. І. Луцкевічам, У. І. Самойлам, Ф. Ільяшэвічам і В. Талочкам. Корпус гэтых крыніц па гісторыі беларускай славістыкі дапоўнены за кошт атрыбуцыі раней невядомага ліста А. І. Луцкевіча. Сукупнасць дадзеных матэрыялаў дазволіла ўдакладніць дату складання і ідэнтыфікаваць рукапіс артыкула А. В. Флароўскага «Пачатковыя этапы развіцця кнігадрукавання ва ўсходніх славян». Лісты беларускіх славістаў А. В. Флароўскаму паказваюць механізм працы гісторыкаў ва ўмовах жорсткага палітычнага падзелу Еўропы, адрыву ад бібліятэчных і архіўных сховішчаў, абмеркавання важных навуковых гіпотэз. Завяршэнне гэтых кантактаў было звязана з рэзкай зменай палітычнай сітуацыі ва Усходняй Еўропе ў 1939–1940 гг.
Poloni і Rutheni, католікі і праваслаўныя, natio і confessio ў летапісанні сярэдневяковай Усходняй Еўропы
Прааналізавана ўзаемадзеянне канфесійных і этнічных элементаў у пабудове ўяўленняў аб паляках, рускіх і рутэнах у старажытнарускім, украінска-беларускім і польскім летапісанні XII–XVI стст. Выяўлена, што ў вывучаных старажытнарускіх крыніцах канфесійнае сцірае племянное і этнічнае, у адрозненне ад польскіх і ўкраінскабеларускіх помнікаў, у якіх хрысціянскія рэферэнцыі не супярэчаць этнічным.
Італьянскія інтэрніраваныя вайскоўцы ў нацысцкім лагеры Шталаг-352 у Масюкоўшчыне (1943–1944)
Аналізуецца беларуская і замежная гістарыяграфія праблемы, звязанай са знаходжаннем італьянскіх інтэрніраваных вайскоўцаў у лагеры Шталаг-352 у Масюкоўшчыне ў 1943–1944 гг. У навуковы зварот уводзяцца новыя звесткі, заснаваныя на дакументах з асабістага архіва Э. Бардзіньёна, родны дзед якога знаходзіўся ў гэтым лагеры ў якасці зняволенага. На прыкладзе Даменіка Арзані разглядаюцца бытавыя ўмовы ўтрымання італьянскіх ваеннапалонных, а таксама іх далейшы лёс.
А. В. Мішулін і фарміраванне ў СССР маскоўскага цэнтра вывучэння гісторыі Старажытнага свету ў 1930–40-х гг.
Разгледжана навукова-арганізацыйная дзейнасць А. В. Мішуліна ў 1930–40-я гг., якая спрыяла хуткаму развіццю вывучэння і выкладання гісторыі Старажытнага свету ў Маскве. Ён быў прадстаўніком партыйна-навуковай наменклатуры, што сфарміравалася ў СССР да 1940-х гг. Роля А. В. Мішуліна ў станаўленні савецкай гістарычнай навукі паказана на падставе дакументаў з Архіва РАН і Расійскага дзяржаўнага архіва сацыяльна-палітычнай гісторыі (РДАСПГ).
Непрадказальная стабільнасць: губернатарскі корпус у Беларуска-Літоўскім краі пры Паўле I у 1796–1801 гг.
Прадстаўлены абагульнены партрэт грамадзянскіх губернатараў Беларуска-Літоўскага краю пры Паўле I у 1796–1801 гг. Аналізуюцца сацыяльныя характарыстыкі (паходжанне, веравызнанне, узрост, адукацыйны ўзровень, кар’ера, узнагароды) васьмі літоўскіх, беларускіх і мінскага грамадзянскіх губернатараў. Устаноўлены ўмовы і матывы іх прызначэння і звальнення. Адзначаецца, што для губернатарскага корпуса Беларуска-Літоўскага краю пры Паўле I былі характэрны як агульнарасійскія тэндэнцыі (частая змяняльнасць, больш высокі чын па Табелі аб рангах, адсутнасць дакладна ўстаноўленага памеру пенсій), так і свае асаблівасці (рэгіянальная і канфесійная прыналежнасць, сталы ўзрост (у сярэднім 50 гадоў)). Зроблена выснова аб тым, што ў кадравай палітыцы Павел I працягнуў кацярынінскую практыку прызначэння губернатарамі былых вайскоўцаў, што тлумачылася як палітычнай (нелаяльнасць часткі насельніцтва), так і этнаканфесійнай (наяўнасць іўдзеяў, каталікоў, уніятаў, праваслаўных) спецыфікай краю. На аснове сацыякультурных характарыстык (колькасць абавязкаў, успрыманне часу, асабістыя якасці, матэрыяльнае забеспячэнне, сямейнае становішча і інтарэсы) рэканструявана паўсядзённае жыццё губернатараў. Зроблена выснова аб тым, што пры прызначэнні чыноўнікаў вялікую ролю адыгрывалі паходжанне, пратэкцыя і наяўнасць ваеннага вопыту, аднак працягласць знаходжання на пасадзе пры Паўле I залежала ад дзелавых якасцей губернатараў. Адзначаецца, што некаторыя начальнікі, не маючы кіраўніцкага досведу, дапускалі шматлікія памылкі, што прыводзіла да незадаволенасці імператара і, як следства, да заўчасных адставак. У той жа час кіраванне Паўла I аказалася дастаткова эфектыўным у Беларуска-Літоўскім краі з пункту гледжання дасягнення кіраўніцкіх вынікаў.
Служба праваслаўнага ваеннага духавенства на акупаванай тэрыторыі Галіцыі ў гады Першай сусветнай вайны
Даследуецца дзейнасць праваслаўнага ваеннага духавенства ў расійскай арміі на тэрыторыі Галіцыі ў гады Першай сусветнай вайны. Устаноўлена, што на культавую дзейнасць ваенных святароў вялікі ўплыў аказалі канфесійная абстаноўка ў Галіцыі, вядзенне баявых дзеянняў на тэрыторыі праціўніка. Паказаны стаўленне протапрэсвітара ваеннага і марскога духавенства да ўніяцкага пытання, спецыфіка ўзаемадзеяння ваенных святароў з мясцовым насельніцтвам. Прааналізаваны асаблівасці арганізацыі і ажыццяўлення набажэнстваў. Разгледжана праца святароў па падтрыманні баявога духу. Устаноўлены выпадкі як добрасумленнага, так і недапушчальнага стаўлення да службы.
протапрэсвітар ваеннага і марскога духавенства
Фемінізм Марыі Спарталі-Сцілман супраць гендарных стэрэатыпаў мастацтва Братэрства прэрафаэлітаў
У сярэдзіне XIX ст. у Вялікабрытаніі каралева Вікторыя навязвала сваю новую сістэму этычных правілаў у сацыяльнай і культурнай сферах, відавочна абвастраючы і без таго глыбокія адрозненні гендарных стэрэатыпаў. Мастакі-прэрафаэліты адрэагавалі на «стэрыльны» спосаб жывапісу, прадыктаваны акадэміямі мастацтваў, з пункта гледжання як тэматалогіі, так і тэхнікі, прапанаваўшы новы, рэвалюцыйны, спосаб жывапісу, але не змаглі пазбегнуць сваёй маналітнай культуры гендарных стэрэатыпаў. Нягледзячы на свае наватарскія мастацкія ідэі і дасягненні, прэрафаэліты не маглі пераадолець сацыяльна-сістэмныя погляды, і таму вобразы іх гераінь часта атаясамляліся з прыніжаным становішчам віктарыянскай жанчыны. Аднак мастацтва ў некалькіх формах, якое выконваецца ў асноўным жанчынамі, адыграла асабліва важную ролю ў стварэнні некалькіх тыпаў фемінізму і ў адчайнай спробе дапамагчы віктарыянскай жанчыне адстаяць свае правы як у хатняй, так і ў грамадскай сферы. Мэта гэтага артыкула – вывучыць і пракаментаваць ролю Марыі Спарталі-Сцілман, адной з самых харызматычных мадэляў Братэрства прэрафаэлітаў, а пазней і самай вядомай мастачкі, у маляўнічай сцэне таго часу. На падставе даследавання сваіх асабістых і прафесійных адносін з прэрафаэлітамі і з дапамогай глыбокага аналізу абраных карцін аўтар спрабуе праліць святло на тое, як М. Спарталі-Сцілман удалося прадставіць падрыўныя фемінісцкія погляды ў сваёй працы, адначасова прытрымліваецца феміністычнага шляху іншых мастакоў-жанчын таго часу. Таксама былі перагледжаны ўмовы, пры якіх у мастака атрымлівалася стварыць вобраз дамінуючай, самадастатковай і моцнай жанчыны, якая магла супрацьстаяць прадвызначаным сацыяльным ролям.
Ваенны пастой і пастойная павіннасць у Беларусі (сярэдзіна 1850-х – сярэдзіна 1870-х гг.)
Раскрываецца сутнасць аднаго з феноменаў эпохі аляксандраўскіх рэформ – ваеннага пастою, які ў маштабах Расійскай імперыі атрымаў найбольшае распаўсюджанне менавіта ў Беларусі, але да апошняга часу не станавіўся прадметам даследавання ў айчыннай гістарыяграфіі. Як сведчаць крыніцы, выяўленыя ў архівах і кнігасховішчах Беларусі, Расіі, Літвы, ваенны пастой па прычыне асаблівага геастратэгічнага становішча беларускіх губерняў у сярэдзіне 1850-х – сярэдзіне 1870-х гг. з’яўляўся неад’емным атрыбутам паўсядзённага жыцця сотняў тысяч мясцовых жыхароў. У даследаванні дадзена ацэнка маштабам удзелу насельніцтва беларускіх губерняў у забеспячэнні войск Расійскай імперыі зімовымі кватэрамі, вызначаны прынцыпы і формы выкарыстання ваеннаслужачымі грамадзянскай інфраструктуры і харчавання ў межах пастойнай павіннасці, раскрыта роля ўстаноў мясцовага грамадзянскага кіравання і самакіравання ў раскватараванні войск на месцах. Большасць названых у артыкуле фактаў уводзяцца ў навуковы зварот упершыню.