Шляхецкая разнавіднасць беларускай мовы ў ранніх творах Янкі Купалы: да пастаноўкі праблемы

Аўтары

  • Сяргей Мікалаевіч Запрудскі Беларускi дзяржаўны ўнiверсiтэт, пр. Незалежнасці, 4, 220030, г. Мінск, Беларусь

Ключавыя словы:

беларуская літаратурная мова, шляхецкая разнавіднасць літаратурнай мовы, пісьмовая форма беларускай мовы, Янка Купала, пачатак ХХ ст., метадалогія вывучэння гісторыі літаратурнай мовы

Анатацыя

На матэрыяле навуковай літаратуры, зборніка Янкі Купалы «Жалейка» (1908) і п’есы «Паўлінка» (1912) робіцца спроба ідэнтыфікаваць шляхецкую разнавіднасць пісьмовай беларускай літаратурнай мовы. У Беларусі ў першай трэці ХХ ст. пражывала значная колькасць шляхецкага насельніцтва, якое ў залежнасці ад камунікатыўнай сітуацыі і іншых акалічнасцей культывавала беларускае шляхецкае або сялянскае маўленне, польскую мову ў рэгіянальнай форме і розныя яе прамежкавыя разнавіднасці, а таксама рускую мову. У працэсе інтэрпрэтацыі моўнага матэрыялу беларускай літаратурнай мовы першай трэці ХХ ст. на сучасным этапе выкарыстоўваецца наступны набор пунктаў суаднясення: народнае (сялянскае) маўленне, беларуская літаратурная мова ХІХ – пачатку ХХ ст., старабеларуская
мова, руская, польская і ўкраінская літаратурныя мовы. Адсутнасць такога пункта суаднясення, як шляхецкае маўленне (культурнае кайнэ), мае адмоўныя наступствы ў сувязі з тым, што ў дадзеным выпадку не ўлічваецца важны канал паступлення ў беларускую літаратурную мову шматлікіх слоў польскага паходжання. Польская мова мела большае значэнне на раннім этапе творчасці Янкі Купалы, чым прынята лічыць, яе ўплывы ў творчасці паэта фіксуюцца не толькі на лексічным, але і на граматычным узроўні. Шляхецкі варыянт пісьмовай беларускай мовы выступаў як пэўны рэгістр, што надаваў мове асобных фрагментаў мастацкіх твораў ці цэлым творам своеасаблівы элітарны каларыт або часам успрымаўся як рэпрэзентант беларускай літаратурнай мовы ўвогуле. 

Біяграфія аўтара

  • Сяргей Мікалаевіч Запрудскі, Беларускi дзяржаўны ўнiверсiтэт, пр. Незалежнасці, 4, 220030, г. Мінск, Беларусь

    кандыдат філалагічных навук, дацэнт; дацэнт кафедры беларускага мовазнаўства філалагічнага факультэта

Бібліяграфічныя спасылкі

  1. Zaprudski SM. [E. Karski as a researcher of Polish influence on Belarusian (based on the first volume of «Belarusians»)]. In: Bahdanovich IE, Svistunova MI, editors. Belaruska-pol’skija mownyja, litaraturnyja, gistarychnyja i kul’turnyja suvjazi: da 220-goddzja z dnja naradzhjennja Adama Mickevicha [Belarusian-Polish linguistic, literature, historic, and cultural relations: to the 220th anniversary of Adam Mickevich]. Minsk: Belarusian State University; 2018. p. 228–240. Belarusian.
  2. Zaprudski SM. Gistoryja belaruskaga movaznawstva (1918–1941) [History of Belarusian linguistics (1918–1941)]. Minsk: Belarusian State University; 2015. 191 p. Belarusian.
  3. Ljosik Ja. Zbor tvoraw. 1921–1930 [Collection of works. 1921–1930]. Minsk: Logvinaw; 2003. 396 p. Belarusian.
  4. Nekrashjevich SM. Vybranyja navukovyja pracy [Selected scientific works]. Minsk: Belaruskaja navuka; 2004. 190 p. Belarusian.
  5. Nekrashjevich S, Buzuk P, compilers. Pragrama dlja zbirannja asablivascej belaruskih gavorak perahodnyh da susednih movaw [The programme for collecting features of Belarusian dialects transitional to neighboring languages]. Minsk: Instytut bielaruskaj kul’tury; 1927. 74 p. Belarusian.
  6. Zaprudski SM. Belaruskae movaznawstva i razviccjo belaruskaj litaraturnaj movy: 1920–1930-ja gady [The Belarusian linguistics and the development of the Belarusian standard language: 1920–1930s]. Minsk: Belarusian State University; 2013. 367 p. Belarusian.
  7. Vowk-Levanovich I. [About some main shortcomings of the Belarusian standard language]. Arche. 2010;11:354–380. Belarusian.
  8. Vowk-Levanovich IV. [Most important features of the dialect spoken invillage Tatarkavichy and dialects of surrounding]. In: Nekrashjevich S, editor. Zapiski addzelu gumanitarnyh navuk. Kniga 2. Pracy klasa filalogii. Tom 1 [Papers of humanities’ department. Book 2. The works of philological class. Volume 1]. Minsk: Inbielkul’t; 1928. p. 147–188. Belarusian.
  9. Buzuk P, Macjukevich Ja, Jurgilevich P, compilers. Anketa dlja zbirannja matjeryjalaw pa belaruskaj move [The questionnaire for collecting materials on the Belarusian language]. Minsk: [s. n.]; 1931. 16 p. Belarusian.
  10. Mozolʼkov E. [Development of Belarusian literary language and works of Jakub Kolas]. Druzhba narodov. 1952;3:267–276. Russian.
  11. Shakun LM. Narys gistoryi belaruskaj litaraturnaj movy [The outline of the history of the Belarusian standard language]. Minsk: Dzjarzhawnae vuchjebna-pedagagichnae vydavectva Ministjerstva asvety BSSR; 1960. 223 p. Belarusian.
  12. Zhyrkevich MI. [On the language of Ja. Kupala’s comedy «Paulinka»]. In: Gilevich NI, editor. Dasledavanni pa belaruskaj i ruskaj movah [Research on Belarusian and Russian languages]. Minsk: Vydavectva Beldzjarzhuniversitjeta; 1958. p. 69–80. Belaru¬sian.
  13. Jarosh MH. Dramaturgija Janki Kupaly [Drama works of Janka Kupala]. Minsk: Vydavectva AN BSSR; 1959. 148 p. Belaru¬sian.
  14. Semjanovich AA. Belaruskaja dramaturgija (dakastrychnicki peryjad) [The Belarusian drama works (Pre-October period)]. Minsk: Vydavectva Akadjemiji navuk BSSR; 1961. 242 p. Belarusian.
  15. Anichjenka U, Zhurawski A, compilers. Pis’mennik i mova. Hrjestamatyja [The writer and language. Reader book]. Minsk: Vydavectva Ministjerstva vyshjejshaj, sjarjednjaj, specyjal’naj i prafesijanal’naj adukacyi BSSR; 1962. 249 p. Belarusian.
  16. Vankovich LA. [Some observations on the vocabulary of Kupala’s collection «The little flute»]. Vesci AN BSSR. Seryja hramadskich navuk. 1964;1:103–112. Belarusian.
  17. Sadowski PV. [The language of Janka Kupala]. In: Shamjakin IP, editor. Janka Kupala. Jencyklapedychny davednik [Janka Kupala. Encyclopedic handbook]. Minsk: Belaruskaja jencyklapedyja; 1986. p. 404–405. Belarusian.
  18. Barshchjewski A. [Polish poems of Janka Kupala]. In: Kandracjuk M, editor. Navukovy zbornik [Scientific collection]. Bialystok: Belaruskae gramadska-kul’turnae tavarystva w Pol’shchy; 1964. p. 153–179. Belarusian.
  19. Kazbjaruk UM, Loika AA, Salamevich IU. [The Polish literature and Janka Kupala]. In: Shamjakin IP, editor. Janka Kupala. Jencyklapedychny davednik [Janka Kupala. Encyclopedic handbook]. Minsk: Belaruskaja saveckaja jencyklapedyja; 1986. p. 492–497. Belarusian.
  20. Shatjernik M. Krajovy slounik Červienščyny [The regional dictionary of Chjerven’ area]. Minsk: Instytut belaruskaj kul’tury; 2011. 317 p. Belarusian.
  21. Kaspjarovich M. Vicebski krajovy slownik [Viciebsk regional dictionary]. Minsk: Instytut bielaruskaj kultury; 2011. 371 p. Belarusian.
  22. Karskii EF. Belorusy. Tom 2. Yazyk belorusskogo naroda. Kniga 2 [Belarusians. Volume 2. The language of Belarusian people. Book 2]. Minsk: Belorusskaya entsiklopediya imeni P. Brovki; 2006. 502 p. Russian.
  23. Lomtev TP. Belorusskii yazyk [Belarusian language]. Moscow: Izdatel’stvo Moskovskogo universiteta; 1951. 132 p. Russian.
  24. Kozłowska-Doda J. Tożsamość, losy i język najstarszych mieszkańców okolic Dociszek na Białorusi (na podstawie badań tere¬nowych z przełomu XX i XXI w.). Lublin: Wydawnictwo Werset; 2021. 536 s.
  25. Kramko II, Jurjevich AK, Janovich AI. Gistoryja belaruskaj litaraturnaj movy. Tom II [The history of the Belarusian standard language. Volume 2]. Minsk: Navuka i tjehnika; 1968. 342 p. Belarusian.
  26. Gaponenka IA. Leksika belaruskaj litaraturnaj movy XIX – pachatku XX st. Asablivasci stanawlennja i razviccja [Vocabulary of the Belarusian standard language in the 19 th – early 20th centuries. Formation and development]. Minsk: Belarusian State University; 2012. 307 p. Belarusian.
  27. Tolstoi NI. Istoriya i struktura slavyanskikh literaturnykh yazykov [The history and structure of Slavonic standard languages]. Moscow: Nauka; 1988. 239 p. Russian.
  28. Zaprudski SM. Gistoryja belaruskaj litaraturnaj movy (1918–1941 gg.) [The history of the Belarusian standard language (1918–1941)]. Minsk: Belarusian State University; 2017. 115 p. Belarusian.
  29. Dvarchanin I. Hrjestamatyja novaj belaruskaj litaratury (ad 1905 goda) [The reader of the new Belarusian literature (from 1905)]. Vil’nja: Belaruskae vydaveckae tavarystva; 1927. 498 p. Belarusian.
  30. Zaprudski SM. [The development of the concept of the Belarusian standard language in the 1920s]. In: Prygodzich MR, editor. Leksikalogija belaruskaj movy w dasledavannjah i kamentaryjah [Lexicology of the Belarusian language in research and commentaries]. Minsk: Belarusian State University; 2018. p. 5–62. Belarusian.
  31. Zaprudski SM. The linguistic study of works of Janka Kupala and Jakub Kolas in 1920 –50s]. Journal of the Belarusian State University. Philology. 2017;3:5–18. Belarusian.
  32. Kawrus AA. [Janka Kupala]. In: Mihnevich AJa, editor. Belaruskaja mova. Jencyklapedyja [Belarusian language. Encyclope¬dia]. Minsk: Belaruskaja jencyklapedyja imja Petrusja Browki; 1994. p. 280–284. Belarusian.
  33. Losik Ja. Gramatyka belaruskae movy. Fanetyka [The grammar of the Belarusian language. Phonetics]. Minsk: [s. n.]; 1926. 132 p. Belarusian.
  34. Bobryk UA. [Coining words in Janka Kupala’s language (on the material of abstract nouns)]. Belaruskaja lingvistyka. 1983;22:27–31. Belarusian.
  35. Ulasenka LM, Strukava SM. [The dream came true]. In: Stankevich AA, editor. Slova i chas. Navukovyja chytanni, prysvechanyja pamjaci prafesara U. V. Anichjenki. Chastka I [Word and time. Scientific readings in memory of professor U. V. Anichjenka. Part 1]. Homiel: Francisk Skorina Gomel State University; 2003. p. 16–23. Belarusian.
  36. Loika AA. [«The little flute»]. In: Shamjakin IP, editor. Janka Kupala. Jencyklapedychny davednik [Janka Kupala. Encyclope¬dic handbook]. Minsk: Belaruskaja saveckaja jencyklapedyja; 1986. p. 214–215. Belarusian.
  37. Bahdanovich I. [«The little flute» collection by Janka Kupala as a precursor of young Belarus]. Rodnae slova. 2008;3:6–8. Belarusian.
  38. Tarasjuk LK. [«Scjopka Żuk»]. In: Shamjakin IP, editor. Janka Kupala. Jencyklapedychny davednik [Janka Kupala. Encyclo¬pedic handbook]. Minsk: Belaruskaja saveckaja jencyklapedyja; 1986. p. 579–580. Belarusian.
  39. Kalesnik UA. [«Over the graves»]. In: Shamjakin IP, editor. Janka Kupala. Jencyklapedychny davednik [Janka Kupala. Ency¬clopedic handbook]. Minsk: Belaruskaja saveckaja jencyklapedyja; 1986. p. 424. Belarusian.
  40. Kalesnik UA. [«Over own homeland»]. In: Shamjakin IP, editor. Janka Kupala. Jencyklapedychny davednik [Janka Kupala. Encyclopedic handbook]. Minsk: Belaruskaja saveckaja jencyklapedyja; 1986. p. 426–427. Belarusian.
  41. Radzik R. Między zbiorowością etniczną a wspólnotą narodową. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej; 2000. 301 s.
  42. Shakun LM. Gistoryja belaruskaj litaraturnaj movy [The history of the Belarusian standard language]. Minsk: Universiteckae; 1984. 319 p. Belarusian.
  43. Luchyc-Fedarjec II. [The Polish language]. In: Mihnevich AJ, editor. Belaruskaja mova. Jencyklapedyja [Belarusian language. Encyclopedia]. Minsk: Belaruskaja jencyklapedyja imja Petrusja Browki; 1994. p. 425–427. Belarusian.
  44. Bahdanovich M. [Depths and layers]. In: Bahdanovich M. Powny zbor tvoraw. Tom 2 [The complete collection of works. Volume 2]. Minsk: Navuka i tjehnika; 1993. p. 185–192. Belarusian.

Downloads

Апублікавана

2022-11-03

Выпуск

№ 3 (2022): Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Філалогія

Раздзел

Тэматычны раздзел

License

Аўтары, публікуюцца ў дадзеным часопісе, згаджаюцца з наступным:

  1. Аўтары захоўваюць за сабой аўтарскія правы на працу і прадастаўляюць часопісу права першай публікацыі працы на ўмовах ліцэнзіі Creative Commons Attribution-NonCommercial. 4.0 International (CC BY-NC 4.0).
  2. Аўтары захоўваюць права заключаць асобныя кантрактныя дамоўленасці, якія тычацца неэксклюзіўнага распаўсюджвання версіі працы ў апублікаваным тут выглядзе (напрыклад, размяшчэнне яе ў інстытуцкім сховішчы, публікацыю ў кнізе) са спасылкай на яе арыгінальную публікацыю ў гэтым часопісе.
  3. Аўтары маюць права размяшчаць іх працу ў інтэрнэце (напрыклад, у інстытуцкім сховішчы або на персанальным сайце) да пачатку і падчас працэсу разгляду яе дадзеным часопісам, паколькi гэта можа прывесці да прадуктыўнага абмеркавання і большай колькасці спасылак на дадзеную працу. (Гл. The Effect of Open Access).

How to Cite

[1]
Запрудскі, С.М. 2022. Шляхецкая разнавіднасць беларускай мовы ў ранніх творах Янкі Купалы: да пастаноўкі праблемы. Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Філалогія. 3 (Nov. 2022), 5–25.