Старабеларускія акружныя пасланні XVI–XVII стст.: эвалюцыя царкоўна-рэлігійных эпісталярных камунікацый

Аўтары

  • Вольга Уладзіміраўна Зуева Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, пр. Незалежнасці, 4, 220030, г. Мінск, Беларусь

Ключавыя словы:

акружное пасланне, старабеларуская мова, царкоўнаславянская мова, сярэдняпольская мова, фармуляр, тэкставая формула, моўная аснова тэксту

Анатацыя

Даследуюцца фармуляр і моўныя асаблівасці дзесяці старабеларускіх акружных пасланняў прастор Slavia Orthodoxa і Slavia Uniata XVI–XVII стст. Вызначаюцца абавязковыя і неабавязковыя элементы фармуляра. З улікам дыяхранічных змен апісваюцца спосабы іх вербалізацыі, паказваюцца з’явы ўзаемадзеяння дыскурсаў у рамках тэксту. Выяўляюцца рысы, якія былі атрыманы ў спадчыну ад старажытнарускіх пасланняў і заставаліся нязменнымі на працягу выбранага перыяду, і новыя характарыстыкі, якія адлюстроўваюць моўныя кантакты. Вызначаецца, што большасць пасланняў напісаны на паланізаванай у рознай ступені старабеларускай мове з інфільтрацыяй царкоўнаславянскіх элементаў. Тры тэксты прадстаўнікоў Slavia Orthodoxa канца XVI ст. напісаны на гібрыднай царкоўнаславянска-старабеларускай мове са значнай перавагай рознаўзроўневых царкоўнаславянскіх сродкаў. Такім чынам, эпісталярый разглядаецца як сфера захавання камунікацый на царкоўнаславянскай мове ў ВКЛ.

Біяграфія аўтара

  • Вольга Уладзіміраўна Зуева, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, пр. Незалежнасці, 4, 220030, г. Мінск, Беларусь

    кандыдат філалагічных навук, дацэнт; дактарант кафедры рускай мовы філалагічнага факультэта

Бібліяграфічныя спасылкі

  1. Гиппиус АА. К прагматике и коммуникативной организации берестяных грамот. В: Янин ВЛ, Зализняк АА, Гиппиус АА. Новгородские грамоты на бересте (из раскопок 1997–2000 гг.). Москва: Русские словари; 2004. с. 183–232.
  2. Gippius А. Birchbark literacy and the rise of written communication in early Rus’. In: Zilmer K, Jesch J, editors. Epigraphic literacy and Christian identity: modes of written discourse in the newly Christian European north. Turnhout: Brepols Publishers; 2012. p. 225–251
  3. Зализняк АА. Текстовая структура древнерусских писем на бересте. В: Цивьян ТВ, редактор. Исследования по структуре текста. Москва: Наука; 1987. с. 147–182.
  4. Иорданиди СИ. К истории начальной формулы грамот се азъ… в древнерусском языке. В: Ефимова ВС, редактор. Славянское и балканское языкознание. Выпуск 17, Палеославистика-2. Москва: Институт славяноведения; 2019. с. 151–167. DOI: 10.31168/2658-3372.2019.7.
  5. Климкович ОА. Формуляр старорусских и старобелорусских деловых документов XIV–XVI веков. Витебск: Витебский государственный университет имени П. М. Машерова; 2015. 163 с.
  6. Климкович ОА. Стиль витебских деловых текстов XIV–XVII веков. Витебск: Витебский государственный университет имени П. М. Машерова; 2025. 179 с.
  7. Ryčkov А. Rusėniškų laiškų formuliaras Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje ankstyvaisiais naujaisiais laikais. Lietuvos istorijos studijos. 2019;44:31– 46. DOI: 10.15388/LIS.2019.44.2.
  8. Рычков А. О практиках коммуникации в Великом княжестве Литовском в первой половине XVI в. на примере одного черновика. Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2020;80(2):14 –22. DOI: 10.25986/IRI.2020.80.2.002.
  9. Сметанин ВА. Эпистолология поздней Византии. Проэлевсис (конкретно-историческая часть). В: Сюзюмов МЯ, редактор. Античная древность и средние века. Выпуск 15. Свердловск: Уральский государственный университет имени А. М. Горького; 1978. с. 60 – 82.
  10. Жураўскі АІ. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы: да 100-годдзя з дня нараджэння вучонага. Мінск: Беларуская навука; 2024. 295 с.
  11. Журавский АИ. О разграничении белорусских и церковнославянских памятников. В: Орлова ВГ, Коннова ВФ, редакторы. Русское и славянское языкознание. К 70-летию члена-корреспондента АН СССР Р. И. Аванесова. Москва: Наука; 1972. с. 95–101.
  12. Жураўскі АІ, Крамко ІІ. Характар знашніх узаемаадносін беларускай літаратурнай мовы з іншымі славянскімі мовамі ў пачатковы перыяд яе фарміравання. Мінск: Навука і тэхніка; 1973. 40 с.
  13. Золтан А. Interslavica. Исследования по межславянским языковым и культурным контактам. Москва: Индрик; 2014. 224 с.
  14. Клімаў ІП. Маўленчая аснова і сацыяальная база супольнай кніжна-пісьмовай мовы беларусаў і ўкраінцаў даўніх часоў. Studia Białorutenistyczne. 2016;10:211–234. DOI: 10.17951/sb.2016.10.211.
  15. Рудэнка А. Уплыў польскай мовы на раннія ўсходнеславянскія граматы Вялікага Княства Літоўскага. Acta Albaruthenica. 2021;21:135–150. DOI: 10.32612/uw.18988091.2021.21.pp.135-150.
  16. Свістунова М. Віды паланізмаў і іх адаптацыя ў старабеларускай мове (на прыкладзе Спісання супраць лютараў у складзе Супрасльскага зборніка канца XVI ст.). W: Citko L, redaktor. Języki ruskie w rozwoju historycznym i kontaktach z polszczyzną. Białystok: Prymat; 2018. s. 251–275.
  17. Шакун ЛМ. Значэнне царкоўнаславянскай мовы ў развіцці беларускай літаратурнай мовы. У: Гілевіч НС, рэдактар. Даследаванні па беларускай і рускай мовах. Мінск: Выдавецтва БДУ імя У. І. Леніна; 1958. с. 5–21.
  18. Жураўскі АІ. Да пытання аб асноўных тыпах старажытнай беларускай літаратурнай мовы. Працы Інстытута мовазнаўства АН БССР. 1961;8:106 –116.
  19. Клімаў ІП. Да праблемы функцыянальнай стратыфікацыі старабеларускай мовы ў ВКЛ XIV–XVIII стст. Беларускі археаграфічны штогоднік. 2010;11:157–170.
  20. Клімаў ІП. Функцыянаванне і ўзаемадзеянне розных славянскіх моў і літаратур у Вялікім Княстве Літоўскім. У: Лукашанец АА, рэдактар. Мовазнаўства. Літаратуразнаўства. Фалькларыстыка. Зборнік дакладаў беларускай дэлегацыі на XV Міжнародным з’ездзе славістаў; 20 –27 жніўня 2013 г.; Мінск, Беларусь. Мінск: Беларуская навука; 2013. с. 53–72.
  21. Клімаў ІП. Да тэорыі кніжна-пісьмовай мовы феадальнай эпохі: бінарная мадэль vs трынарная мадэль. Веснік БДУ. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. 2014;3:12–16.
  22. Мечковская НБ. Язык и религия. Москва: Агентство «ФАИР»; 1998. 352 с.
  23. Темчин СЮ. Языки восточнославянской культуры Великого княжества Литовского и Польского королевства и религия. В: Доронин АВ, редактор. Религия и русь, XV–XVIII вв. Москва: РОССПЭН; 2020. с. 93–106.
  24. Толстой НИ. История и структура славянских литературных языков. Москва: Наука; 1988. Взаимоотношение локальных типов древнеславянского литературного языка позднего периода (вторая половина XVI – XVII в.). с. 52– 87.
  25. Успенский БА. История русского литературного языка (XI–XVII вв). Москва: Аспект Пресс; 2002. 558 с.
  26. Camargo M. Ars dictaminis – Аrs dictandi. Turnhout: Brepols; 1991. 61 p.
  27. Иерей Хотеев А. Жизнь и деятельность митрополита Михаила Рагозы. У: Чарота ІА, Кулажанка ЛЯ, рэдактары. Верныя веры бацькоў. Зборнік матэрыялаў Міжнароднай царкоўна-навуковай канферэнцыі, прысвечанай 400-годдзю спачыну святой праваслаўнай Сафіі Слуцкай і 400-годдзю заснавання Свята-Петра-Паўлаўскага сабора ў Мінску; 3 мая 2012 г.; Мінск, Беларусь. Мінск: Прыход Свята-Петра-Паўлаўскага сабора; 2013. с. 158 –168.
  28. Пазднякоў ВС. Канцылярыя і архіў мітрапаліта Міхаіла Рагозы. В: Коваленя АА, редактор. Христианство в Беларуси: история и современность. Минск: Беларуская навука; 2014. с. 99 –104.
  29. Заторський Н. «Послання Мисаїла до папи Сикста IV» 1476 року: реконструкція архетипу. Львів: Український католицький університет; 2018. 588 с.
  30. Геращенко ОМ. Польські впливи в руських грамотах XIV–XVII ст. Slavia Occidentalis. Linguistica. 2024;81(1):23–52. DOI: 10.14746/so.2024.81.3.
  31. Живов ВМ. Язык и культура в России XVIII века. Москва: Языки славянской культуры; 1996. Основные регистры книжного языка и процессы их формирования. с. 31– 41.

Downloads

Апублікавана

2026-05-22

Выпуск

№ 1 (2026): Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Філалогія

Раздзел

Мовазнаўства

Categories

License

Copyright (c) 2026 Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Філалогія

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.

Аўтары, публікуюцца ў дадзеным часопісе, згаджаюцца з наступным:

  1. Аўтары захоўваюць за сабой аўтарскія правы на працу і прадастаўляюць часопісу права першай публікацыі працы на ўмовах ліцэнзіі Creative Commons Attribution-NonCommercial. 4.0 International (CC BY-NC 4.0).
  2. Аўтары захоўваюць права заключаць асобныя кантрактныя дамоўленасці, якія тычацца неэксклюзіўнага распаўсюджвання версіі працы ў апублікаваным тут выглядзе (напрыклад, размяшчэнне яе ў інстытуцкім сховішчы, публікацыю ў кнізе) са спасылкай на яе арыгінальную публікацыю ў гэтым часопісе.
  3. Аўтары маюць права размяшчаць іх працу ў інтэрнэце (напрыклад, у інстытуцкім сховішчы або на персанальным сайце) да пачатку і падчас працэсу разгляду яе дадзеным часопісам, паколькi гэта можа прывесці да прадуктыўнага абмеркавання і большай колькасці спасылак на дадзеную працу. (Гл. The Effect of Open Access).

How to Cite

[1]
Зуева, В.У. 2026. Старабеларускія акружныя пасланні XVI–XVII стст.: эвалюцыя царкоўна-рэлігійных эпісталярных камунікацый. Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Філалогія. 1 (May 2026), 66–77. DOI:https://doi.org/10.33581/2521-6775-2026-1-%p.