Кніга Псальмаў у творчасці Ё. Г. Гердэра: даследаванні, пераклады, рэцэпцыя ў паэзіі - Сініла, Галіна Веніямінаўна (Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Філалогія, 2021)
Даследуецца рэцэпцыя Кнігі Псальмаў у творчасці Ё. Г. Гердэра (J. G. Herder, 1744 –1803), выдатнага нямецкага філосафа, тэолага, біблеіста, фалькларыста, перакладчыка, паэта. Сцвярджаецца, што Гердэр адкрывае і абгрунтоўвае прынцыпова новы падыход да Бібліі як мастацкага феномена, як выніку творчасці яўрэйскага народа на этапе Старажытнасці. Пачынальнік культурна-гістарычнага падыходу да мастацтва і параўнальнага вывучэння літаратур, Гердэр разглядае Біблію не толькі як Святое Пісанне, што нясе ў сабе вечныя ісціны, але і як паэзію, што нарадзілася ў пэўным сацыякультурным кантэксце. У манументальнай працы «Пра дух яўрэйскай паэзіі» («Vom Geist der Еbräischen Poesie», 1782–1783) ён дае гісторыка-культурны агляд узнікнення і развіцця яўрэйскай рэлігіі і паэзіі, разглядае біблейскую паэзію як арганічную частку сусветнага літаратурнага працэсу і адначасова паказвае яе ўнікальнасць у параўнанні з іншымі старажытнымі літаратурамі. Пераасэнсоўваючы паняцце «класічная літаратура» (і, шырэй, «класічная культура»), Гердэр кажа пра неабходнасць уключэння ў арбіту «класічнага» старажытных усходніх культур і асабліва Бібліі, якая моцна паўплывала на еўрапейскую культуру і яе паэзію. Адначасова ён сцвярджае немагчымасць ацэньвання біблейскай паэзіі паводле крытэрыяў паэзіі элінскай, як і кожнай іншай. Сярод біблейскіх кніг Гердэра асабліва прыцягвае Кніга Псальмаў (Псалтыр), якая з’яўляецца анталогіяй старажытнаяўрэйскай рэлігійна-філасофскай і літургічнай лірыкі. Ён справядліва лічыць яе найвышэйшым узлётам яўрэйскай і сусветнай паэзіі, таму што ў ёй выяўлена найшырэйшая гама пачуццяў верніка, уражальная карціна чалавечай душы, якая вядзе дыялог з Богам. Да таго ж для Гердэра гэта ўзор сапраўднай «наіўнай» паэзіі, што непасрэдна выліваецца з сэрца. Ён разглядае біблейскія псальмы ў гісторыка-культурным кантэксце, падкрэслівае ў іх аўтарскі пачатак, выяўляе жанравую спецыфіку і асаблівасці стылістыкі. У сваім даследаванні Гердэр дае шматлікія ўласныя пераклады псальмаў і ўпершыню распрацоўвае навуковыя прынцыпы мастацкага перакладу, які павінен абапірацца на арыгінал, дакладна перадаваць не толькі сэнс, але і форму твора, яго рытмамелодыку і стылістыку. Паказваецца, што ў рэлігійна-філасофскай паэзіі самога Гердэра Кніга Псальмаў адыгрывае вызначальную архетэкстуальную ролю, выконваючы функцыі сэнса- і тэкстаспараджэння. Стылістыка біблейскіх псальмаў асабліва важная для шцюрмерскага перыяду творчасці Гердэра, але ў цэлым іх духоўныя сэнсы сілкуюць усю яго рэлігійна-філасофскую лірыку. Сцвярджаецца, што рытміка і стылістыка біблейскіх псальмаў уплываюць на станаўленне жанру рэлігійна-філасофскага гімна, напісанага свабоднымі рытмамі (in freien Rhythmen), гэта значыць верлібрам, і ўпершыню асвоенага Ф. Г. Клопштакам. Гэты ж жанр з’яўляецца магістральным у рэлігійна-філасофскай лірыцы Гердэра. Такім чынам, псальмы становяцца таксама архітэкстамі (жанравымі ўзорамі) для яго паэзіі. У цэлым як біблейскія даследаванні Гердэра, так і яго паэзія, архетэкстуальна звязаная з Кнігай Псальмаў, уяўляюць сабою сінтэз тэалогіі, літаратуразнаўства, культурфіласофіі і ўласна паэзіі.
Keywords: Ё. Г. Гердэр; Біблія; Кніга Псальмаў; рэцэпцыя; архетэкст; архетэкстуальнасць; культурфіласофія; культурна-гістарычная школа; мастацкі пераклад; рэлігійна-філасофская лірыка; рэлігійна-філасофскі гімн у свабодных рытмах