Беларускія прыметнікі-паронімы з коранем асоб- як аб’екты гістарычнай лексікалогіі (на матэрыяле літаратурнай мовы 1910 –30-х гг.)

Аўтары

  • Сяргей Мікалаевіч Запрудскі Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, пр. Незалежнасці, 4, 220030, г. Мінск, Беларусь

Ключавыя словы:

паронімы, гістарычная лексікалогія, беларуская літаратурная мова, 1910–30-я гг., семантычная дыферэнцыяцыя, словаўтваральныя варыянты, паранімічная атракцыя

Анатацыя

Разглядаецца гісторыя ўжывання ў беларускай літаратурнай мове 1910–30-х гг. прыметнікаў з коранем асоб-, якія ў сучаснай мове ўтвараюць два паранімічныя рады: асабовы – асабісты – асаблівы і асобны – асобы. Зроблены вывад, што да 1930-х гг. семантычныя процістаўленні, якія далі падставу для ўзнікнення гэтых радоў, яшчэ канчаткова не сфарміраваліся. Слова асабовы часта ўжывалася як дублет сучаснага асабісты, а лексема асабісты выкарыстоўвалася поруч з прыметнікам асаблівы. Ужыванне форм асаблівы, асобны, асобы ў асноўным было стабільным, аднак у адрозненне ад сучаснай практыкі для выражэння значэння ‘не падобны да іншых’ у 1920-я гг., акрамя слова асаблівы, выкарыстоўваліся таксама лексемы асабісты, асабовы і асобны. Недастаткова дыферэнцыраванае ўжыванне слоў асабовы, асабісты, асаблівы і асобны тым не менш не прыводзіла да скажэння сэнсу. На склад адпаведнай групы слоў (сукупна з вытворнымі ад іх назоўнікамі і прыслоўямі) уплывалі польская і ўкраінская мовы. Словы асабовы, асабістасць і, верагодна, асобнасць былі запазычаны з гэтых моў, а запазычаная з рускай мовы лексема асобенны пазней выйшла з ужытку. Узаемазамяняльнасць у 1920-я гг. форм асабовы і асабісты, ужыванне форм асабовы, асабісты, асобны ў нетрадыцыйных для сучаснай практыкі значэннях найлепшымі пісьменнікамі, цяжкасць ва ўстанаўленні для шэрагу ўжыванняў дакладных значэнняў і іншыя акалічнасці сведчаць пра тое, што формы асабовы, асабісты, асаблівы, асобны да 1930-х гг. былі яшчэ не столькі самастойнымі словамі з уласцівымі ім строга акрэсленымі значэннямі, колькі словаўтваральнымі і/або лексіка-семантычнымі варыянтамі аднаго слова.

Біяграфія аўтара

  • Сяргей Мікалаевіч Запрудскі, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, пр. Незалежнасці, 4, 220030, г. Мінск, Беларусь

    кандыдат філалагічных навук, дацэнт; дацэнт кафедры беларускага мовазнаўства філалагічнага факультэта

Бібліяграфічныя спасылкі

  1. Šakun LM. Gistoryja belaruskaga movaznawstva [History of Belarusian linguistics]. Minsk: Universitjeckaje; 1995. 271 p. Belarusian.
  2. Hrabčykaŭ SM. Cjazhkija vypadki wzhyvannja blizkih pa guchannju slow [Complex cases of word usage pronounced in a similar way]. Minsk: Publishing House of the V. I. Lenin Belarusian State University; 1977. 328 p. Belarusian.
  3. Hrabčykaŭ SM. Mezh’yazykovye omonimy i paronimy. Opyt russko­belorusskogo slovarya [Cross-linguistic homonyms and paronyms. Record of the Russian-Belarusian dictionary]. Minsk: Publishing House of the V. I. Lenin Belarusian State University; 1980. 216 p. Russian.
  4. Hrabčykaŭ SM. Slownik paronimaw belaruskaj movy [Dictionary of paronyms of the Belarusian language]. Minsk: Narodnaja asveta; 1994. 478 p. Belarusian.
  5. Shablouski AI. [Paronymy as a systemic unit of vocabulary and lexical category]. Bielaruskaja linhvistyka. 1998;48:67–74. Belarusian.
  6. Belchikov YA, Panyusheva MS. Slovar’ paronimov sovremennogo russkogo yazyka [Dictionary of paronyms of the modern Russian]. Moscow: AST; 2002. 464 p. Co-published by the Astrel. Russian.
  7. Vishnyakova OV. Slovar’ paronimov russkogo yazyka [Dictionary of paronyms of the Russian language]. Moscow: Russkii yazyk; 1984. 245 p. Russian.
  8. Kuncevič LP. [Paronymy]. In: Michnievič AJ, editor. Belaruskaja mova. Jencyklapedyja [Belarusian language. Encyclopedia]. Minsk: Belaruskaja jencyklapedyja imja Petrusja Browki; 1994. p. 411– 412. Belarusian.
  9. Vishnyakova OV. Paronimy v russkom yazyke [Paronyms in the Russian language]. Moscow: Vysshaya shkola; 1974. 192 p. Russian.
  10. Zmachynskaya IV. Dynamics of standard Belarusian norms of the 1930 –1950s (based on the material of Lenin speech translations into Belarusian). In: M. I. Svistunova, editor. Belaruskae slova: gistoryja i suchasnasc’. Zbornik artykulaw pa matjeryjalah navukovyh chytannjaw, prysvechanyh pamjaci prafesara Arkadzja Iosifavicha Zhurawskaga; 27 kastrychnika 2009 goda; Minsk, Belarus’ [Belarusian word: history and modernity. Collection of articles based on the material scientific readings, devoted to commemoration of professor Arkadz’ Iosifavič Żuraŭski (2009 October 27; Minsk, Belarus). Minsk: Prava i ekanomika; 2010. p. 66 –71. Belarusian.
  11. Jurevič AK. Stylistyka belaruskaj movy [Stylistics of the Belarusian language]. Minsk: Vyshjejshaja shkola; 1983. 191 p. Belarusian.
  12. Harecki M. Tvory [Works]. Minsk: Mastackaja litaratura; 1990. 629 p. Belarusian.
  13. Bohush SJ. Belarusian terminology of the office administration of the 1930s: specificity of development and functioning. Bielaruskaja linhvistyka. 2013;71:96–102. Belarusian.
  14. Losik J. Zbor tvoraw. 1921–1930. [Collection of works 1921–1930]. Minsk: Logvinaw; 2003. 396 p. Co-published by the National Archive of the Republic of Belarus. Belarusian.
  15. Bachankoŭ AJ, editor. Leksikalogija suchasnaj belaruskaj litaraturnaj movy [Lexicology of the modern standard Belarusian language]. Minsk: Navuka i tjehnika; 1994. 463 p. Belarusian.

Downloads

Апублікавана

2019-11-01

Выпуск

№ 3 (2019): Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Філалогія

Раздзел

Мовазнаўства

License

Аўтары, публікуюцца ў дадзеным часопісе, згаджаюцца з наступным:

  1. Аўтары захоўваюць за сабой аўтарскія правы на працу і прадастаўляюць часопісу права першай публікацыі працы на ўмовах ліцэнзіі Creative Commons Attribution-NonCommercial. 4.0 International (CC BY-NC 4.0).
  2. Аўтары захоўваюць права заключаць асобныя кантрактныя дамоўленасці, якія тычацца неэксклюзіўнага распаўсюджвання версіі працы ў апублікаваным тут выглядзе (напрыклад, размяшчэнне яе ў інстытуцкім сховішчы, публікацыю ў кнізе) са спасылкай на яе арыгінальную публікацыю ў гэтым часопісе.
  3. Аўтары маюць права размяшчаць іх працу ў інтэрнэце (напрыклад, у інстытуцкім сховішчы або на персанальным сайце) да пачатку і падчас працэсу разгляду яе дадзеным часопісам, паколькi гэта можа прывесці да прадуктыўнага абмеркавання і большай колькасці спасылак на дадзеную працу. (Гл. The Effect of Open Access).

How to Cite

[1]
Запрудскі, С.М. 2019. Беларускія прыметнікі-паронімы з коранем асоб- як аб’екты гістарычнай лексікалогіі (на матэрыяле літаратурнай мовы 1910 –30-х гг.). Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Філалогія. 3 (Nov. 2019), 79–93.