Тыпалогія руска-беларускай арфаграфічнай інтэрферэнцыі

Аўтары

  • Уладзімір Іванавіч Куліковіч Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт, вул. Свярдлова, 13а, 220006, г. Мінск, Беларусь

Ключавыя словы:

незбалансаванае двухмоўе, арфаграфічная інтэрферэнцыя, арфаграфічныя памылкі, кагнітыўная нагрузка, арфаграфічная мадэль, моўная ідэнтычнасць, камп’ютарная генерацыя тэксту

Анатацыя

Даследуецца з’ява адхілення ад норм беларускага правапісу пад уплывам рускай мовы ва ўмовах незбалансаванага білінгвізму ў Беларусі (руска-беларуская інтэрферэнцыя). Распрацоўваецца тыпалогія праяўлення руска-беларускай арфаграфічнай інтэрферэнцыі на аснове аналізу пісьмовых тэкстаў розных жанраў і сфер ужывання, апісваюцца характэрныя тыпы памылак і варыянтных напісанняў як патэнцыйных маркераў складанасці тэксту, а таксама выяўляюцца механізмы іх узнікнення і ўплыву на тэкст. Вылучаюцца асноўныя тыпы арфаграфічнай інтэрферэнцыі: інтэрферэнцыя, абумоўленая адрозненнямі ў алфавітах і статусе асобных літар, інтэрферэнцыя вялікіх і малых літар, фанетыка-арфаграфічная інтэрферэнцыя, гіперкарэкцыя, марфаналагічна абумоўленая інтэрферэнцыя. Паказваецца, што арфаграфічная інтэрферэнцыя фарміруе ўстойлівыя інтэрферэнтныя мадэлі правапісу і вымаўлення, прыводзіць да змешвання арфаграфічных сістэм і з’яўлення гібрыдных форм, уплывае на інтэрпрэтацыю тэкстаў, бегласць чытання і замацаванне навыкаў пісьма. Практычная значнасць даследавання заключаецца ў магчымасці ўдакладніць і дапоўніць асобныя арфаграфічныя правілы, удасканаліць методыкі выкладання беларускай і рускай моў у Беларусі, палепшыць камп’ютарныя праграмы па генерацыі беларускамоўных тэкстаў, сістэмы перакладу і праверкі правапісу, павысіць якасць рэдакцыйна-выдавецкай падрыхтоўкі выданняў.

Біяграфія аўтара

  • Уладзімір Іванавіч Куліковіч, Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт, вул. Свярдлова, 13а, 220006, г. Мінск, Беларусь

    кандыдат філалагічных навук, дацэнт; дацэнт кафедры рэдакцыйна-выдавецкіх тэхналогій факультэта прынттэхналогій і медыякамунікацый

Бібліяграфічныя спасылкі

  1. Рогозная НН. Теоретические основы языковых контактов. Вестник Иркутского государственного технического университета. 2014;2:306–311.
  2. Карлинский АЕ. Основы теории взаимодействия языков. Алма-Ата: Гылым; 1990. 180 с.
  3. Розенцвейг ВЮ. Языковые контакты. Лингвистическая проблематика. Ленинград: Наука; 1972. 80 с.
  4. Колесниченко МА. К вопросу об интерференции и трансференции в теории языковых контактов. Язык и культура. 2013;9:182–186.
  5. Алиева ББ. Фонетическая интерференция и ее причины. World Science. 2018;3:11–14. DOI: 10.31435/rsglobal_ws/12072018/6014.
  6. Андрэйчук МІ. Узаемадзеянне моў ва ўмовах білінгвізму. В: Дунай ВИ, редактор. Устойчивое развитие экономики: состояние, проблемы, перспективы. Сборник трудов XVIII Международной научно-практической конференции; 26 апреля 2024 г.; Пинск, Беларусь. Пинск: Полесский государственный университет; 2024. с. 291–293.
  7. Абабурка МВ. Лінгвакультуралогія. Частка 1. Магілёў: Магілёўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. А. Куляшова; 2016. 140 с.
  8. Дешериев ЮД, Протченко ИФ. Основные аспекты исследования двуязычия и многоязычия. В: Дещериев ЮД, редактор. Проблемы двуязычия и многоязычия. Москва: Наука; 1972. с. 26–42.
  9. Бочко ММ, Супрун СВ. Языковая интерференция как проблема билингвизма. Современный ученый. 2021;5:138–141.
  10. Кульбаева БТ. К проблеме интерференции в полилингвальной речи. В: Нухулы А, редактор. Ұлы Дала мұрасы: тарих, тұлға, тағылым. Материалы Международной научно-практической конференции в рамках этнофестиваля «Ұлы Дала»; 3 августа 2018 г.; Павлодар, Казахстан. Павлодар: Павлодарский педагогический университет; 2018. с. 153–157.
  11. Амирова РМ. Орфографическая интерференция в эргонимическом пространстве г. Казани. Вестник Вятского государственного университета. 2010;4(2):66–68.
  12. Чумак ЛН. К типологии билингвизма в Беларуси в нач. ХХI в. В: Чумак ЛН, редактор. Язык и социум. Материалы V Международной научной конференции; 6–7 декабря 2002 г.; Минск, Беларусь. Часть 1. Минск: Республиканский институт высшей школы; 2003. с. 86–91.
  13. Баркович АА. Русско-белорусская межъязыковая интерференция и трасянка: компьютерно-опосредованная верификация и научная рефлексия. Вестник Томского государственного университета. Филология. 2021;69:5–28. DOI: 10.17223/19986645/69/1.
  14. Сомин АА. Kastryčnickaja, Kastrychnitskaya или Oktyabrskaya? Транслитерационный конфликт в контексте русско-белорусского билингвизма. Культура и текст. 2022;2:162–171. DOI: 10.37386/2305-4077-2022-2-162-171.
  15. Конюшкевич МИ. Двуязычное медиапространство. Статья вторая. Влияние русского языка на тексты белорусских СМИ. Медиалингвистика. 2017;2:18–28.
  16. Акуленко ЕА, Полетаева ОА. Типология ошибок, обусловленных русско-белорусской языковой интерференцией, в речи студентов. В: Горицкая ОС, редактор. Теория коммуникации. Языковые значения. Выпуск 5. Минск: Минский государственный лингвистический университет; 2009. с. 135–138.
  17. Гончаренко ЕД. Белорусско-русская смешанная речь в современных сценических выступлениях. Центральноевропейские исследования. 2020;2:308–324.
  18. Сомин АА. Языковая рефлексия в современной Беларуси сквозь призму комментариев в интернет-СМИ. Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. 2015;1:62–86.
  19. Новикова ЛП. Двуязычие и фонетическая интерференция в публичной речи билингвов. Ученые записки УО «ВГУ им. П. М. Машерова». 2012;14:217–223.
  20. Свириденко ЕА. Проблемы интерференции при обучении русскому языку на I ступени общего среднего образования в школах с белорусским языком обучения. Актуальные вопросы профессиональной подготовки современного учителя начальной школы. 2016;3:42–46.
  21. Зелянко СВ. Навучанне арфаграфіі беларускай мовы ў 5–11 класах: тэорыя і практыка. Мінск: ІВЦ Мінфіна; 2016. 194 с.
  22. Минчук ИИ, Пивоварчик ТА. Кодовые переключения в смеховом дискурсе полилингвального сетевого сообщества. Сибирский филологический журнал. 2022;4:326–339. DOI: 10.17223/18137083/81/25.
  23. Дзядова АС, Радзюль ВЮ. Графічныя і арфаграфічныя асаблівасці беларускамоўнага нэймінгу ў сферы гандлю і турызму. В: Гетц АК, редактор. Наука – образованию, производству, экономике. Материалы LXXV Региональной научно-практической конференции преподавателей, научных сотрудников и аспирантов; 3 марта 2023 г.; Витебск, Беларусь. Витебск: Витебский государственный университет им. П. М. Машерова; 2023. с. 252–255.
  24. Свістунова МІ. Марфалагічная варыянтнасць у навуковых тэкстах (паводле матэрыялаў II канферэнцыі «Пісьменнік – мова – стыль»). У: Прыгодзіч МР, рэдактар. Пісьменнік – мова – стыль. Матэрыялы ІІІ Міжнароднай навуковай канферэнцыі; 29–30 верасня 2005 г.; Мінск, Беларусь. Мінск: БДУ; 2020. с. 268–273.
  25. Лукашанец АА. Русская орфография в контексте белорусско-русского государственного двуязычия. Ученые записки УО «ВГУ им. П. М. Машерова». 2018;27:10–15.
  26. Пригодич НГ. За букву ё замолвите словечко: коллизии государственного белорусско-русского двуязычия. Журнал Белорусского государственного университета. Филология. 2025;3:99–100.
  27. Иванов ЕЕ, Куликович ВИ. Теория русской орфографии в учебной литературе для студентов Республики Беларусь. Русистика. 2024;4:598–614. DOI: 10.22363/2618-8163-2024-22-4-598-614.
  28. Корбут ВА. Влияние русского литературного языка на орфографию первых белорусских газет «Наша Доля» и «Наша Нива» (1906–1907 годы). Восточнославянские исследования. 2025;1:143–174. DOI: 10.31168/2782-473Х.2025.4.06.
  29. Куліковіч УІ. Уплыў сучаснай арфаграфіі на арфаэпію дыктараў і карэспандэнтаў беларускага тэлебачання. Ученые записки УО «ВГУ им. П. М. Машерова». 2011;12:189–197.
  30. Куліковіч У. Знакі націску (акут і гравіс): капрыз ці неабходнасць? Роднае слова. 2025;3:45–49.
  31. Падлужны АІ. Работа над памылкамі 1933-га. Беларуская мова і літаратура ў школе. 1991;3:3–6.
  32. Мечковская НБ. Зачем одному народу две азбуки? (Кириллица и латинка в коллизиях белорусского возрождения). В: Друговейко-Должанская СВ, Попов МБ, составители. Современное русское письмо: графика, орфография, пунктуация. Санкт-Петербург: Издательство Санкт-Петербургского университета; 2019. с. 246–260.
  33. Мусіенка СР. Сімвалы суверэннай Беларусі. Мінск: Беларусь; 2024. 144 с.
  34. Запрудскі C. Мова ўтвараецца ўжываннем. Дзеяслоў. 2005;15:221–229.
  35. Астапкина ЕС, Баркович АА. Динамика русскоязычного интернет-дискурса: особенности словарной репрезентации лексики. Русистика. 2025;1:97–116. DOI: 10.22363/2618-8163-2025-23-1-97-116.
  36. Гапоненка ІА. Беларускае кнігадрукаванне XIX – пачатку ХХ стагоддзя: характэрныя асаблівасці. Труды БГТУ. Серия 4, Принт- и медиатехнологии. 2018;1:68–76.
  37. Падлужны А. Мова – скарб народа. Беларуская думка. 2005;3:75–82.
  38. Яновіч АІ. Станаўленне графічнай сістэмы беларускай літаратурнай мовы новага перыяду. Беларуская лінгвістыка. 1987;31:16–22.
  39. Куліковіч УІ. Тэорыя пісьма ў падручніку «Беларускі лемантар, або Першая навука чытання». В: Переход ОБ, редактор. Славянские языки: системно-описательный и социокультурный аспекты исследования. Сборник научных трудов VI Международной научно-методической конференции; 21–22 ноября 2013 г.; Брест, Беларусь. Часть 2. Брест: Брестский государственный университет им. А. С. Пушкина; 2014. с. 87–91.
  40. Куліковіч УІ. Да праблемы правапісу ў (з краткай), у (без краткі). Роднае слова. 2025;2:77–79.
  41. Сомин АА. Билингвизм и транслитерация: проблема передачи городских топонимов в многоязычном мире. В: Петрова НС, Рычкова НН, составители. Понимая город: коммуникация с пространством, временем и людьми. Материалы XIX Международной школы по фольклористике и культурной антропологии; 29 апреля – 5 мая 2019 г.; Москва, Россия. Москва: Российский государственный гуманитарный университет; 2019. с. 74–82.
  42. Каўрус А. Гук [ў] i яго перадача на пісьме: да праблемы ўдасканалення правапісу. Роднае слова. 1999;12:13–19.
  43. Гапоненка ІА. Іншамоўныя онімы ў беларускай перадачы. У: Прыгодзіч МР, рэдактар. Мова – Літаратура – Культура. Матэрыялы VIII Міжнароднай навуковай канферэнцыі; 15–16 верасня 2016 г.; Мінск, Беларусь. Частка 1. Мінск: Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы; 2016. с. 26–33.

Downloads

Апублікавана

2026-10-01

Выпуск

№ 2 (2026): Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Філалогія

Раздзел

Мовазнаўства

License

Copyright (c) 2026 Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Філалогія

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.

Аўтары, публікуюцца ў дадзеным часопісе, згаджаюцца з наступным:

  1. Аўтары захоўваюць за сабой аўтарскія правы на працу і прадастаўляюць часопісу права першай публікацыі працы на ўмовах ліцэнзіі Creative Commons Attribution-NonCommercial. 4.0 International (CC BY-NC 4.0).
  2. Аўтары захоўваюць права заключаць асобныя кантрактныя дамоўленасці, якія тычацца неэксклюзіўнага распаўсюджвання версіі працы ў апублікаваным тут выглядзе (напрыклад, размяшчэнне яе ў інстытуцкім сховішчы, публікацыю ў кнізе) са спасылкай на яе арыгінальную публікацыю ў гэтым часопісе.
  3. Аўтары маюць права размяшчаць іх працу ў інтэрнэце (напрыклад, у інстытуцкім сховішчы або на персанальным сайце) да пачатку і падчас працэсу разгляду яе дадзеным часопісам, паколькi гэта можа прывесці да прадуктыўнага абмеркавання і большай колькасці спасылак на дадзеную працу. (Гл. The Effect of Open Access).

How to Cite

[1]
Куліковіч, У.І. 2026. Тыпалогія руска-беларускай арфаграфічнай інтэрферэнцыі. Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Філалогія. 2 (Oct. 2026), 85–94. DOI:https://doi.org/10.33581/2521-6775-2026-2-%p.