«Любоў да айчыны стварыла нашу дзяржаву»: І. Я. Забелін пра гістарычныя веды (на аснове архіўных матэрыялаў)

Аўтары

  • Юлія Георгіеўна Какорына Маскоўскі політэхнічны ўніверсітэт, вул. Вялікая Сямёнаўская, 38, 107023, г. Масква, Расія

Ключавыя словы:

тэорыя гісторыі, гістарычныя веды, гісторыя Расіі XIX ст., крыніцазнаўства, I. Я. Забелін

Анатацыя

Выбітны расійскі гісторык І. Я. Забелін вядомы сваімі даследаваннямі па гісторыі дапятроўскай Русі і старажытнай Масквы, а таксама археалагічнымі раскопкамі ў Паўночным Прычарнамор’і. Сучаснікі вучонага супярэчліва ацэньвалі яго ідэі пра сутнасць гістарычнай навукі, хоць пераважала станоўчае меркаванне пра яго погляды. У савецкі час І. Я. Забелін лічыўся гісторыкам манархічнага толку, да яго навуковых прац часта ставіліся зняважліва. Для постсавецкага часу характэрны спробы аб’ектыўнага погляду на тэарэтычную спадчыну вучонага. Аналіз яго разважанняў пра сутнасць гістарычных ведаў уяўляецца асабліва актуальным у цяперашні час крызісаў і перамен, калі чалавецтва звяртаецца да мінулага ў пошуках адказаў на вострыя пытанні. У сувязі з гэтым вывучаецца рукапісная спадчына І. Я. Забеліна ў кантэксце развіцця гістарычнай думкі яго эпохі, упершыню ўводзяцца ў навуковае абарачэнне запісы гісторыка, якія захоўваюцца ў яго архіве, і параўноўваюцца з яго друкаванымі творамі праграмнага характару. Выяўляецца своеасаблівасць поглядаў даследчыка на гістарычныя веды. Ён звязвае гісторыю з маральнымі катэгорыямі, робіць заўвагі пра сутнасць дружыннага ладу, заснаванага на таварыстве, і лічыць гістарычны факт носьбітам ідэалу. І. Я. Забелін выступае супраць бяздумнага збірання фактаў і бачыць неабходнасць раскрываць заканамернасці гістарычнага працэсу. Гісторыя для яго – пошук свабоды. Даследчык разглядае гісторыю як навуку пра грамадства, а не пра подзвігі людзей або ўнікальныя падзеі. На яго думку, задача гістарычных ведаў заключаецца ў фарміраванні асобы ў грамадстве, а задача дзяржавы як гістарычнага феномена – у служэнні некаторай асобе, народу, з чым і звязана ўзвышэнне Масквы як цэнтра рускіх зямель. Прычынай стварэння рускай дзяржавы І. Я. Забелін лічыць любоў да айчыны.

Біяграфія аўтара

  • Юлія Георгіеўна Какорына , Маскоўскі політэхнічны ўніверсітэт, вул. Вялікая Сямёнаўская, 38, 107023, г. Масква, Расія

    кандыдат гістарычных навук, доктар філалагічных навук; прафесар кафедры гуманітарных дысцыплін факультэта базавых кампетэнцый

Бібліяграфічныя спасылкі

  1. Забелин ИЕ. Домашний быт русского народа в XVI и XVII ст. Том 1, Домашний быт русских царей в XVI и XVII ст. Москва: Типография В. Грачева и К.; 1862. 530 с.
  2. Забелин ИЕ. Домашний быт русского народа в XVI и XVII ст. Том 2, Домашний быт русских цариц в XVI и XVII ст. Москва: Типография В. Грачева и К.; 1869. 670 с.
  3. Забелин ИЕ. Опыты изучения русских древностей и истории. Часть 2. Москва: Типография Грачева и К.; 1873. Хроника общественной жизни в Москве с половины XVIII столетия; с. 351–506.
  4. Забелин ИЕ. Историческое описание московского ставропигиального Донского монастыря. Москва: Типография В. Грачева и К.; 1865. 160 c.
  5. Забелин ИЕ. Кунцово и древний Сетунский стан: исторические воспоминания. Москва: Типография Грачева и К.; 1873. 262 c.
  6. Императорская Археологическая комиссия. Древности Геродотовой Скифии: сборник описаний археологических раскопок и находок в черноморских степях с атласом. Выпуск 1. Санкт-Петербург: Типография Императорской академии наук; 1866–1872. 3, 28, XVI с.
  7. Забелин ИЕ. Скифские могилы. Чертомлыкский курган. Древности. Труды Московского Археологического общества. 1865;1(1):71–90.
  8. Забелин ИЕ. Скифия и сарматия. Москва: Вече; 2015. 352 с.
  9. Ардашев НН. И. Е. Забелин как теоретик археологии. Древности. Труды Московского археологического общества. 1909;22(2):71–218.
  10. Забелин ИЕ. В чем заключаются задачи археологии как самостоятельной науки? В: Модестов ВИ. Труды Третьего археологического съезда в России, бывшего в Киеве в августе 1874 года. Том 1. Киев: Типография Императорского университета имени Святого Владимира; 1878. с. 1–17.
  11. Блок М. Апология истории, или Ремесло историка. Москва: Наука; 1986. 256 с. (Памятники исторической мысли).
  12. Ковальченко ИД, Шикло АЕ. Кризис русской буржуазной исторической науки в конце XIX – начале XX века. Вопросы истории. 1982;1:18–35.
  13. Кривошеев ЮВ, Дворниченко АЮ. Изгнание науки: российская историография в 20-х – начале 30-х годов ХХ века. Отечественная история. 1994;3:143–158. EDN: SBXXXB.
  14. Нечкина МВ, Алпатов МА, Вебер БГ, Городецкий ЕН, Дубровский СМ, Станиславский АМ, редакторы. Очерки истории исторической науки в СССР. Том 3. Москва: Издательство АН СССР; 1963. 830 с.
  15. Левин ШМ. Очерки по истории русской общественной мысли. Вторая половина XIX – начало XX в. Ленинград: Наука; 1974. 441 с.
  16. Хмылев ЛН. Проблемы методологии истории в русской буржуазной историографии конца XIX – начала XX вв. Томск: Издательство Томского университета; 1978. 172 с.
  17. Рамазанов СП. Кризис в российской историографии начала XX века. Часть 1, Постановка и попытка решения проблемы. Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета; 1999. 144 с.
  18. Корзун ВП. Образы исторической науки на рубеже XIX–XX вв. Екатеринбург: Издательство Уральского университета; 2000. 226 с.
  19. Цамутали АН. Борьба течений в русской историографии во второй половине XIX века. Ленинград: Наука; 1977. 256 с.
  20. Сидненко ТИ. Идейно-теоретические и методологические взгляды представителей российской либерально-исторической мысли конца XIX – начала XX вв. Санкт-Петербург: Нестор; 2006. 246 с.
  21. Сидненко ТИ. Либеральное направление отечественной историографии в конце XIX – начале XX веков. Санкт-Петербург: Элексис Принт; 2007. 380 с.
  22. Шаханов АН. Русская историческая наука второй половины XIX – начала XX века: Московский и Петербургский университеты. Москва: Наука; 2003. 419 с.
  23. Леонтьева ОБ. Кризис в российской исторической науке рубежа XIX–XX вв. в понимании современной историографии. Ученые записки Казанского университета. Гуманитарные науки. 2015;3:68–75.
  24. Нечкина МВ. Василий Осипович Ключевский: история жизни и творчества. Москва: Наука; 1974. 638 с.
  25. Погодин СН. «Русская школа» историков: Н. И. Кареев, И. В. Лучицкий, М. М. Ковалевский. Санкт-Петербург: Санкт-Петербургский государственный технический университет; 1997. 377 с.
  26. Петров ЮА, редактор. С. М. Соловьев и его эпоха: к 200-летию со дня рождения историка. Москва: Институт Российской истории РАН; 2020. 407 с.
  27. Егоров АГ. Почему и как изменяются наука и культура? Москва: Новый хронограф; 2013. 304 с.
  28. Кукарцева МА, редактор. Способы постижения прошлого: методология и теория исторической науки. Москва: Канон+; 2011. 352 с.
  29. Тоштденталь Р. Профессионализм историка и историческое знание. Серегина АЮ, переводчик. Москва: Новый хронограф; 2014. 346 с.
  30. Формозов АА. Историк Москвы И. Е. Забелин. Москва: Московский рабочий; 1984. 239 с.
  31. Ключевский ВО. Неопубликованные произведения [Интернет]. Москва: Наука; 1983 [процитировано 26 марта 2024 г.]. Доступно по: http://az.lib.ru/k/kljuchewskij_w_o/text_1876_zabelin.shtml.
  32. Бестужев-Рюмин КН. Забелин И. Е. История русской жизни с древнейших времен. Часть 1. Древняя и новая Россия. 1876;8:386–387.
  33. Платонов СФ. Статьи по русской истории (1883–1912). Санкт-Петербург: Типография М. А. Александрова; 1912. 528 с.
  34. Трубачев СС. Пятидесятилетие ученой деятельности И. Е. Забелина. Исторический вестник. 1892;48(6):746–757.
  35. Языков ДД. Иван Егорович Забелин (ко дню полувекового служения его русской науке). Библиографические записки. 1892;4:276–278.
  36. Лаппо-Данилевский АС. Иван Егорович Забелин. Некролог. Известия Императорской Академии наук. Серия 6. 1909;3(2):123–128.
  37. Щербатов Н, Забелина М, Кузьминский К, Щепкин В. Памяти Ивана Егоровича Забелина. Москва: Синодальная типография; 1911. 32 с.
  38. Рубинштейн НЛ. Русская историография. Москва: Госполитиздат; 1941. 659 с.
  39. Звягинцев Е. Историограф великого города – И. Е. Забелин (1829–1908). Исторический журнал. 1943;3–4:61–66.
  40. Рубинштейн НЛ. Иван Егорович Забелин: исторические воззрения и научная деятельность. История СССР. 1965;1:54–74.
  41. Сахаров АН. И. Е. Забелин: новая оценка творчества. Вопросы истории. 1990;7:3–17.
  42. Сахаров АН. Народ – разгадка всего. Иван Егорович Забелин. В: Сахаров АН, редактор. Историки России XVII – начало XIX века. Москва: Скрипторий; 1996. с. 315–333.
  43. Яновский АД, редактор. И. Е. Забелин: 170 лет со дня рождения. Материалы научных чтений ГИМ; 29–31 октября 1990 г.; Москва, Россия. Часть 1. Москва: Государственный исторический музей; 1992. 133 с. (Труды Государственного исторического музея; выпуск 81).
  44. Клейн ЛС. История Российской археологии: учения, школы и личности. Том 1, Общий обзор и дореволюционное время. Санкт-Петербург: Евразия; 2014. 704 с.
  45. Бачинин АН. М. П. Погодин в отечественной историографии: заметки. Вестник РГГУ. Серия: История. Филология. Культурология. Востоковедение. 2010;7:28–42. EDN: MSWCTV.
  46. Погодин МП. Исторические афоризмы. Москва: Университетская типография; 1836. 128 с.
  47. Забелин ИЕ. Дневники. Записные книжки. Либкова НП, редактор. Москва: Издательство имени Сабашниковых; 2001. 384 с.
  48. Погодин МП. Исследования, замечания и лекции о русской истории. Том 2, Происхождение варягов-руси. О славянах. Москва: Университетская типография; 1846. 439 с.
  49. Соловьев СМ. История России с древнейших времен. Москва: АСТ; 2017. 527 с.
  50. Забелин ИЕ. Опыты изучения русских древностей и истории. Часть 1. Москва: Типография Грачева и К.; 1872. Математический метод в истории; с. 355–394.
  51. Алеврас НН. В. О. Ключевский и его школа (фрагменты лекционного курса «Отечественная история»). Вестник Челябинского государственного университета. 2007;11:132–146. EDN: NCBIXR.
  52. Забелин ИЕ. Опыты изучения русских древностей и истории. Часть 2. Москва: Типография Грачева и К.; 1873. Размышления о современных задачах русской истории и древностей; с. 1–71.
  53. Кокорина ЮГ. «Раскопка кургана есть анатомический препарат» (неизвестная инструкция И. Е. Забелина по раскопкам причерноморских курганов). Материалы по археологии и истории античного и средневекового Причерноморья. 2023;15:579–592. DOI: 10.53737/7274.2023.34.89.019.
  54. Соловьев СМ. Собрание сочинений Сергея Михайловича Соловьева. Санкт-Петербург: Типография товарищества «Общественная польза»; 1901. 1616 с.
  55. Ключевский ВО. Сочинения. Том 1, Курс русской истории. Янин ВЛ, редактор. Москва: Мысль; 1987. 430 с.
  56. Погодин МП. Историко-критические отрывки по русской истории. Книга 1. Москва: Типография Августа Семена; 1846. Параллель русской истории с историей западноевропейских государств; с. 55–82.
  57. Фатыхова ИИ, Худолеев АН. Н. И. Костомаров: страницы исторической биографии. Научные исследования и разработки молодых ученых. 2014;1:31–34. EDN: TGXPTH.
  58. Арсланов РА. История российского государства в концепции К. Д. Кавелина. Вестник РУДН. Серия: История России. 2007;1:37–47.

Downloads

Апублікавана

2025-08-18

Выпуск

№ 3 (2025): Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя

Раздзел

Усеагульная гісторыя

License

Copyright (c) 2025 Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.

Аўтары, якія публікуюцца ў гэтым часопісе, пагаджаюцца з наступным:

 

1. Аўтары захоўваюць за сабой аўтарскія правы на работу і перадаюць часопісу права першай публікацыі работы на ўмовах ліцэнзіі Creative Commons Attribution-NonCommercial. 4.0 International (CC BY-NC 4.0).

2. Аўтары захоўваюць права заключаць асобныя кантрактныя дамоўленасці, звязаныя з неэксклюзіўным распаўсюджаннем версіі работы ў апублікаваным тут выглядзе (напрыклад, размяшчэнне яе ў інстытуцкім сховішчы, публікацыя ў кнізе) са спасылкай на яе арыгінальную публікацыю ў гэтым часопісе.

3. Аўтары маюць права размяшчаць сваю работу ў інтэрнэце (напрыклад, у інстытуцкім сховішчы або на персанальным сайце) да і ў час працэсу разгляду яе гэтым часопісам, паколькі гэта можа прывесці да прадуктыўнага абмеркавання і большай колькасці спасылак на дадзеную работу. (Гл. The Effect of Open Access).

How to Cite

[1]
Какорына , Ю.Г. 2025. «Любоў да айчыны стварыла нашу дзяржаву»: І. Я. Забелін пра гістарычныя веды (на аснове архіўных матэрыялаў). Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя. 3 (Aug. 2025), 47–57. DOI:https://doi.org/10.33581/2520-6338-2025-3-47-57.