Таласкі курултай 1269 г. і распад iмперыі Чынгісхана

Аўтары

  • Байбалот Капаравіч Абытаў Ошскі дзяржаўны ўніверсітэт, вул. Леніна, 331, 723500, г. Ош, Кыргызстан
  • Алег Валер'евіч Перзашкевіч Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, пр. Незалежнасці, 4, 220030, г. Мінск, Беларусь

Ключавыя словы:

Талас, курултай, Чынгісіды, хан Хайду, улусы, дзяржавы Чынгісідаў, рэформы

Анатацыя

Разгледжаны гістарычны Таласкі курултай 1269 г., які паклаў пачатак распаду вялізнай імперыі Чынгісхана. Гэта знамянальная падзея адбылася вясной у Таласкай даліне на тэрыторыі сучаснага Кыргызстана. Рака Талас і мясцовасць Талас са старажытных часоў мелі сакральнае значэнне і невыпадкова былі выбраны ханам Хайду ў мэтах правядзення лёсавызначальнага для імперыі Чынгісхана і Чынгісідаў курултая. На гэтым курултаі было заключана пагадненне, згодна з якім кожны з Чынгісідаў аб’яўляўся кіраўніком самастойнай дзяржавы. Таласкі курултай быў апошнім усемангольскім курултаем. Пасля яго ў незалежных дзяржавах, уключаючы Хайду, былі праведзены грашовыя, падатковыя і палітычныя рэформы, якія захавалі вельмі шмат з таго, што было закладзена ў Ясе Чынгісхана.

Біяграфіі аўтараў

  • Байбалот Капаравіч Абытаў, Ошскі дзяржаўны ўніверсітэт, вул. Леніна, 331, 723500, г. Ош, Кыргызстан
    доктар гістарычных навук, член-карэспандэнт Расійскай акадэміі прыродазнаўства, прафесар; кіраўнік Фонду ўсходніх рукапісаў і спадчыны Інстытута ўсходазнаўства
  • Алег Валер'евіч Перзашкевіч, Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, пр. Незалежнасці, 4, 220030, г. Мінск, Беларусь
    кандыдат гістарычных навук, дацэнт; дацэнт кафедры гісторыі старажытнага свету і сярэдніх вякоў гістарычнага факультэта

Бібліяграфічныя спасылкі

  1. Караев ОК. Чагатайский улус. Государство Хайду. Могулистан. Бишкек: Кыргызстан; 1995. 160 c.
  2. Ромодин ВА, редактор. Материалы по истории киргизов и Киргизии. Бишкек: Кыргызско-турецкий университет «Манас»; 2002. 315 с. (Источники по истории тюркских народов).
  3. Жданович ОП. Посольство Земарха в ставку тюркского кагана (перевод и комментарии фрагментов труда Менандра Протектора). Золотоордынское обозрение. 2014;2:6–20. EDN: TMZYPJ.
  4. Чоротегин ТК. Махмуд Кашгаpи и его «Сборник тюркских языков». Ала-Тоо. 1988;4:112–125 (на кирг.).
  5. Султаналиев И. «Диван лугат ат-турк » Махмуда Кашгари и современный кыргызский язык. Бишкек: Кыргызстан; 2011. 89 с.
  6. Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Том 2. Верховский ЮП, переводчик; Петрушевский ИП, редактор. Москва: Академия наук СССР; 1960. Повествования об Угэдэй-кагане. Памятка о возникновении [разных] обстоятельств его царствования и подробности восшествия его на каганский престол; с. 18–20.
  7. Петров ПН, Камышев АМ. Йанги Тараз XIII–XIV вв. и открытие его географического местонахождения по нумизматическим данным. Золотоордынское обозрение. 2019;7(2):266–282. DOI: 10.22378/2313-6197.2019-7-2.266-282.
  8. Доманин АА. Монгольская империя Чингисидов. Чингисхан и его преемники. Москва: Центрполиграф; 2005. 415 с. (Загадки истории).
  9. Бартольд ВВ. Сочинения. Том 1, Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Москва: Восточная литература; 1963. 759 с.
  10. Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Том 3. Анендс АК, переводчик; Ромаскевич АА, Бертельс ЕЭ, Якубовский АЮ, редакторы. Москва: Академия наук СССР; 1946. Рассказ о прибытии Борака из Мавераннахра в Хорасан, сражении его с войском Абага-хана, его поражении и обращении в бегство; с. 69–81.
  11. Петрушевский ИП. Иран и Азербайджан под властью Хулагуидов (1256–1353 гг.). В: Тихвинский СЛ, редактор. Татаро-монголы в Азии и Европе. Москва: Наука; 1977. с. 228–259.
  12. Далай Ч. Монголия в XIII–XIV веках. Москва: Наука; 1983. 232 с.
  13. Миргалеев ИМ. Распад Монгольской империи: Таласский курултай. В: Сайфетдинова ЭГ, редактор. Золотоордынское наследие. Материалы VI Международного золотоордынского форума. Выпуск 3. Казань: Институт истории имени Шигабутдина Марджани Академии наук Республики Татарстан; 2019. с. 47–50. EDN: MBOABI.
  14. Сафаргалиев МГ. На стыке континентов и цивилизаций: из опыта образования и распада империй X–XVI вв. Муслимов ИБ, составитель. Москва: Инсан; 1996. 768 с.
  15. Бартольд ВВ. Киргизы (исторический очерк). Фрунзе: Киргизское государственное издательство; 1927. 57 с.
  16. Бугарчев АИ, Степанов ОВ. О булгарских монетах Менгу-Тимура с титулом «ан-Насир ли-Дин Аллах» (1266–1272 гг.). Археология Евразийских степей. 2022;6:8–13. DOI: 10.24852/2587-6112.2022.6.8.13.
  17. Curtin PD. Cross-cultural trade in world history. Cambridge: Cambridge University Press; 1998. XI, 293 p.
  18. Нагель Т. Тимур-завоеватель и исламский мир позднего Средневековья. Ростов-на-Дону: Феникс; 1997. 640 с.
  19. Грум-Грижимайло ГЕ, составитель. Западная Монголия и Урянхайский край. Том 2, Исторический очерк этих стран в связи с историей Средней Азии. Ленинград: Ученый комитет Монгольской Народной Республики; 1926. VI, 900 с.
  20. Джамал ал-Карши. Мулхакат ас-Сурах. Саидов А, переводчик. Душанбе: Ирфон; 2006. 268 с.
  21. Марко Поло. Книга о разнообразии мира. Минаев И, переводчик; Жикаренцев А, Антонов С, редакторы. Санкт-Петербург: Азбука; 2018. 576 с. (Азбука-классика. Non-fiction).
  22. Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Том 2. Верховский ЮП, переводчик; Петрушевский ИП, редактор. Москва: Академия наук СССР; 1960. Памятка о сыновьях и внуках Угэдэя; с. 9–18.
  23. Кыдырали Д, Примбетов С, Базылхан Н, редакторы. Тюркский мир: историко-культурный атлас. Нур-Султан: Международная тюркская академия; 2020. 360 с.
  24. Trauzettel R. Die Yüan-Dynastie. In: Weiers M, Herausgeber. Die Mongolen: Beiträge zu ihrer Geschichte und Kultur. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft; 1986. 653 S.
  25. Меньковский ВИ, Шмигель М, Жеребцов ИЛ. Центральная Азия как исторический регион. Журнал Белорусского государственного университета. История. 2023;4:54–62. EDN: KOZVZZ.

Downloads

Апублікавана

2026-06-09

Выпуск

№ 2 (2026): Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя

Раздзел

Усеагульная гісторыя

License

Copyright (c) 2026 Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.

Аўтары, якія публікуюцца ў гэтым часопісе, пагаджаюцца з наступным:

 

1. Аўтары захоўваюць за сабой аўтарскія правы на работу і перадаюць часопісу права першай публікацыі работы на ўмовах ліцэнзіі Creative Commons Attribution-NonCommercial. 4.0 International (CC BY-NC 4.0).

2. Аўтары захоўваюць права заключаць асобныя кантрактныя дамоўленасці, звязаныя з неэксклюзіўным распаўсюджаннем версіі работы ў апублікаваным тут выглядзе (напрыклад, размяшчэнне яе ў інстытуцкім сховішчы, публікацыя ў кнізе) са спасылкай на яе арыгінальную публікацыю ў гэтым часопісе.

3. Аўтары маюць права размяшчаць сваю работу ў інтэрнэце (напрыклад, у інстытуцкім сховішчы або на персанальным сайце) да і ў час працэсу разгляду яе гэтым часопісам, паколькі гэта можа прывесці да прадуктыўнага абмеркавання і большай колькасці спасылак на дадзеную работу. (Гл. The Effect of Open Access).

How to Cite

[1]
Абытаў, Б.К. and Перзашкевіч, А.В. 2026. Таласкі курултай 1269 г. і распад iмперыі Чынгісхана. Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя. 2 (Jun. 2026), 66–73. DOI:https://doi.org/10.33581/2520-6338-2026-2-%p.