Роль археологических исследований в изучении проникновения христианства в Узбекистан

Бобир Валикул  Эшкуватов

Аўтары

Бабір Валікул Эшкуватаў Нацыянальны ўніверсітэт Узбекістана імя Мірзо Улугбека, вул. Універсітэцкая, 4, 100174, г. Ташкент, Узбекістан

Ключавыя словы:

хрысціянства ў Сярэдняй Азіі, раннехрысціянскія абшчыны ва Узбекістане, хрысціянская мітраполія ў Самаркандзе, сагдыйская культура, паселішча Суфіян, паселішча Афрасіаб, хрысціянскія помнікі Харэзма

Анатацыя

Адзначаецца, што cагдыйская культура мае амаль двухвекавую гісторыю, аднак многія яе сюжэты застаюцца малавывучанымі, у прыватнасці распаўсюджванне хрысціянства сярод мясцовага насельніцтва. Асвятляюцца пытанні з’яўлення і распаўсюджвання хрысціянства на тэрыторыі Узбекістана. Падкрэсліваецца, што пранікненне хрысціянства ў гэты рэгіён звязана з імем апостала Фамы. Апісваецца ўплыў хрысціян на развіццё гісторыка-культурных працэсаў у Сярэдняй Азіі, а таксама ўсталяванне палітычных, рэлігійных і сацыякультурных сувязей мясцовага насельніцтва з жыхарамі Сярэдняга Усходу і Блізкага Усходу. Даследуюцца археалагічныя помнікі Узбекістана, якія сведчаць пра з’яўленне хрысціянства ў сярэднеазіяцкім грамадстве. Аналізуецца роля пісьмовых крыніц і археалагічных знаходак, якія пацвярджаюць распаўсюджанасць хрысціянства ў Самаркандзе, Харэзме, Ташкенце. На аснове праведзеных археалагічных даследаванняў паказваецца ўзаемадзеянне хрысціянскай і сагдыйскай культур, а таксама фарміраванне новай сінкрэтычнай культуры.

Біяграфія аўтара

Бабір Валікул Эшкуватаў , Нацыянальны ўніверсітэт Узбекістана імя Мірзо Улугбека, вул. Універсітэцкая, 4, 100174, г. Ташкент, Узбекістан

кандыдат гістарычных навук; старшы выкладчык кафедры сусветнай гісторыі гістарычнага факультэта

Бібліяграфічныя спасылкі

Mitropolit Tashkentskii i Sredneaziatskii Vladimir (Ikim). Po stopam apostola Fomy: khristianstvo v Tsentral’noi Azii [In the footsteps of the Apostle Thomas: Christianity in Central Asia]. Moscow: M-skanrus; 2011. 752 p. Russian.
Koshalenko GA, Gubaev A, Bader AN, Gaiboev VA, compilers. Drevnii Merv v svidetel’stvakh pis’mennykh istochnikov [Ancient Merv in written sources]. Ashgabat: Yurt; 1994. 160 p. Russian.
Zalesskaya VN. [Syrian bronze censer from Urgut]. In: Ivanov AA, Sorokin SS, editors. Srednyaya Aziya i Iran [Central Asia and Iran]. Leningrad: Avrora; 1972. p. 57–60. Russian.
Terenozhkin AI. [Sogd i Chach]. Kratkie soobshcheniya Instituta istorii material’noi kul’tury. 1950;33:152–169. Russian.
Minasyants VS. [Grave stones-kayraks with crosses and Syrian inscriptions, stored in the archaeological fund of the State Museum of History of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan]. In: Piotrovskii MB, editor. Khristianskii Vostok. Seriya, posvyashchennaya izucheniyu khristianskoi kul’tury narodov Azii i Afriki. Tom 6 [The Christian East. A series dedicated to the study of the Christian culture of the peoples of Asia and Africa. Volume 6]. Moscow: Indrik; 2013. p. 615–630. Russian.
Gritsina AA. [Transoxiana-Maverannahr: Christianity and Manichaeism]. In: Baipakov KM, Ternovaya GA, Kol’chenko VA, Gritsina AA, Khalilov MDzh, Alyshov NA. Religii Tsentral’noi Azii i Azerbaidzhana. Tom 4, Khristianstvo [Religions of Central Asia and Azerbaijan. Volume 4, Christianity]. Samarkand: Mitsai; 2018. p. 104–156. Russian.
Nikitin AB. [Christianity in Central Asia (antiquity and the Middle Ages)]. In: Litvinskii BA, editor. Vostochnyi Turkestan i Srednyaya Aziya. Istoriya. Kul’tura. Svyazi [Eastern Turkestan and Central Asia. Story. Culture. Connections]. Moscow: Glavnaya redaktsiya vostochnoi literatury; 1984. p. 121–137. Russian.
Bartol’d VV. Sochineniya. Tom 2, chast’ 2 [Essays. Volume 2, part 2]. Gafаrov BG, editor. Moscow: Nauka; 1964. [On Christianity in Turkestan in the pre-Mongol period]; p. 265–302. Russian.
Buryakov YuF, Buryakova EYu. [New archaeological materials on the stratigraphy of medieval Samarkand (based on excavations of Registan Square in 1969–1971)]. Afrasiab. 1973;2:174–223. Russian.
Rostovtsev OM, Ivanitskii ID. [Work in the Samarkand region]. In: Rybakov BA, editor. Arkheologicheskie otkrytiya 1976 goda [Archaeological discoveries of 1976]. Moscow: Nauka; 1977. p. 540–541. Russian.
Shishkina GV. [Nestorian burial in Sogd Samarkand]. In: Zhukova LI, editor. Iz istorii drevnikh kul’tov Srednei Azii. Khristianstvo [From the history of ancient cults of Central Asia. Christianity]. Tashkent: Glavnaya redaktsiya entsiklopedii; 1994. p. 56–63. Russian.
Raimkulov AA. [New archaeological materials on the history of Christianity in Central Asia]. In: Berezkin YuE, editor. [The interaction of cultures and civilisations. In honor of V. M. Masson]. Saint Petersburg: IIMK RAN; 2000. p. 232–238. Russian.
Raimkulov AA. [A unique cult complex of Southern Sogd]. Istoriya material’noi kul’tury Uzbekistana. 1997;28:110–116. Russian.
Obel’chenko OV. [Necropolis of ancient Merv (excavation materials of 1955)]. Trudy Yuzhno-Turkmenistanskoi arkheologo-kompleksnoi ekspeditsii. 1969;14:86–99. Russian.
Al’baum LI. [Christian monuments of Turkmenistan]. In: Zhukova LI, editor. Iz istorii drevnikh kul’tov Srednei Azii. Khristianstvo [From the history of ancient cults of Central Asia. Christianity]. Tashkent: Glavnaya redaktsiya entsiklopedii; 1994. p. 34–41. Russian.
Yagodin VN, Khodzhaiov TK. Nekropol’ drevnego Mizdakkhana [Necropolis of ancient Mizdakhan]. Tashkent: Fan; 1970. 255 p. Russian.
Tolstov SP. [New Year’s holiday «kalandas» among Khorezm Christians at the beginning of the 11th century]. Sovetskaya etnografiya. 1946;2:87–108. Russian.
Turebekov MТ. [S. P. Tolstov and some results of the Mizdakhkan settlement research]. In: Yagodin VN, editor. Tezisy dokladov Mezhdunarodnogo simpoziuma «Priaral’e na perekrestke kul’tur»; 2–4 oktyabrya 2007 g.; Nukus – Bustan – Beruni, Uzbekistan [Abstracts of the International Symposium «Aral Sea region at the crossroads of cultures»; 2007 October 2–4; Nukus – Bustan – Beruni, Uzbekistan]. Nukus: Fan; 2007. p. 55–56. Russian.
Mambetullaev M. [Kuyuk-kala – the early medieval capital of Kerder]. Arkheologicheskie issledovaniya v Uzbekistane. 2013;9:89–92. Russian.
Musakayeva AA. [On Nestorians in Central Asia (on numismatic data)]. In: Zhukova LI, editor. Iz istorii drevnikh kul’tov Srednei Azii. Khristianstvo [From the history of ancient cults of Central Asia. Christianity]. Tashkent: Glavnaya redaktsiya entsiklopedii; 1994. p. 42–55. Russian.
Mambetullayev M. [Kerder bowl]. Istoriya material’noi kul’tury Uzbekistana. 1999;30:286–290. Russian.
Tseren E. Lunnyi bog [Moon God]. Moscow: Nauka; 1976. 381 p. Russian.
Tolstov SP. Po sledam drevnekhorezmiiskoi tsivilizatsii [In the footsteps of the ancient Khorezmian civilisation]. Moscow: Akademiya nauk SSSR; 1948. 328 p. Russian.
Raimkulov AA. [From the history of ancient religions in the Tashkent oasis (Christianity)]. In: Salikhov ShI, editor. Stolitse Uzbekistana Tashkentu 2200 let. Materialy Mezhdunarodnoi nauchnoi konferentsii, posvyashchennoi 2200-letnemu yubileyu goroda Tashkenta; дата; Tashkent, Uzbekistan [The capital of Uzbekistan, Tashkent, is 2200 years old. Materials of the International scientific conference dedicated to the 2200th anniversary of the city of Tashkent; 2009 June 15–17; Tashkent, Uzbekistan]. Tashkent: Fan; 2009. p. 75–79. Uzbek.
Bogomolov GI. [About Christianity in Chach]. In: Zhukova LI, editor. Iz istorii drevnikh kul’tov Srednei Azii. Khristianstvo [From the history of ancient cults of Central Asia. Christianity]. Tashkent: Glavnaya redaktsiya entsiklopedii; 1994. p. 71–78. Russian.
Masson ME. Akhangeran. Arkheologo-topograficheskii ocherk [Ahangeran. Archaeological and topographical sketch]. Tashkent: Akademiya nauk UzSSR; 1953. 145 p. Russian.
Abu Bakr Mukhammad ibn Dzhafar an-Narshakhi. Istoriya Bukhary [History of Bukhara]. Kamoliddin ShK, translator. Tashkent: Smi-asia; 2011. 600 p. Russian.